ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଡକାୟତି(Bio-piracy) ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନୁମତି କିମ୍ବା ସ୍ବୀକୃତି ବିନା ବାଣିଜି୍ୟକ ଲାଭ ପାଇଁ କୌଣସି ଦେଶ କିମ୍ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ବ୍ୟବହାର। ୧୯୯୦ ଦଶକରେ, ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା ହଳଦୀର କ୍ଷତ-ଉପଚାର ଗୁଣର ପେଟେଣ୍ଟ(ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଅଧିକାର) କରି ଭାରତର ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରାକୁ ହଡ଼ପ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା। ଭାରତ ଏହାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ କେବଳ ହଳଦୀ ପେଟେଣ୍ଟ ନୁହେଁ ବରଂ ପ୍ରାୟ ୫୦ଟି ଏପରି ଅନ୍ୟ ପେଟେଣ୍ଟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଇଥିଲା।
ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଚୋରିକରି ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ କିମ୍ବା ବିଦେଶୀ ସଂସ୍ଥା ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ, ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ, ବିହନ ଏବଂ ଜୈବିକ ସମ୍ପଦର ପେଟେଣ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଶୋଷଣ କାରଣ ହୋଇଥାଏ। ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏହି ଜ୍ଞାନ ବିକଶିତ କରିଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ସ୍ବୀକୃତି କିମ୍ବା ଲାଭ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଭାରତରେ ଆୟୁର୍ବେଦ, ୟୁନାନୀ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ଔଷଧର ପରମ୍ପରା ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ରହିଛି। ତଥାପି, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ପେଟେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ନୂତନ ଆବିଷ୍କାର’ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ବୋଲି କହେ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଡକାୟତି ଦକ୍ଷତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ। କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହିସବୁ ଦେଶର ଦୃଢ଼ ପେଟେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି ଏବଂ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଯେକୌଣସି ‘ନୂତନ ଆବିଷ୍କାର’କୁ ସେମାନଙ୍କ ନାମରେ ପଞ୍ଜୀକରଣ କରି ବାଣିଜି୍ୟକ ଅଧିକାର ପାଇପାରନ୍ତି। ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପେଟେଣ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହା ସେହି ଜ୍ଞାନର ଚୋରିକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ମାନସିକତା ଲାଭ-କେନ୍ଦ୍ରିତ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯଦି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଧୁନିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାକୁ ‘ନୂତନ’ ଏବଂ ପେଟେଣ୍ଟ କରାଯାଇପାରିବ। ତେବେ ଭାରତର ଆୟୁର୍ବେଦ, ସିଦ୍ଧ, ୟୁନାନୀ ଏବଂ ଲୋକ ଔଷଧକୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ‘ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦଲିଲ୍’ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଉ ନ ଥିଲା। ଏହି ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ହଳଦୀ, ନିମ ଏବଂ ବାସମତୀ ଚାଉଳକୁ ପେଟେଣ୍ଟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ପଛରେ ଏକ ଗଭୀର ଆର୍ଥିକ ରାଜନୀତି ରହିଛି। ଔଷଧ ଏବଂ କୃଷି ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ କୋଟି ଡଲାର ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି। ଯଦି ସେମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ରେସିପି ଉପରେ ପେଟେଣ୍ଟ ପାଆନ୍ତି, ତେବେ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପାଦ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ରୟାଲଟି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତେଣୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଚୋରି କରନ୍ତି ନାହିଁ ବରଂ ଏହା ଉପରେ ଆର୍ଥିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହା ‘ନବ-ଉପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ’ର ଏକ ରୂପ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ବିଜ୍ଞାନାଗାରରୁ ଆସୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ବୈଧ; ଯଦିଓ ଭାରତ ଭଳି ଦେଶରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି। ହେଲେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ହଳଦୀର କ୍ଷତ-ଉପଶମ ଗୁଣ, ନିମର କୀଟନାଶକ ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ବାସମତୀର ଅନନ୍ୟତାକୁ ସେମାନଙ୍କର ଆବିଷ୍କାର ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲେ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଡକାୟତି କେବଳ ଆର୍ଥିକ ଲାଭର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ ବରଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରୟାସ। ଭାରତ ଏହି ପେଟେଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଇଥିଲା। ଏହା ଏକ ଆଇନଗତ ବିଜୟ ନୁହେଁ ବରଂ ଏହା ଥିଲା ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ପୁନରୁଦ୍ଧାର। ସାମଗ୍ରିକ ଭାବରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଡକାୟତ କରିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ବିଶ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ହଳଦୀ ଉପରେ ଆମେରିକୀୟ ପେଟେଣ୍ଟ- ୧୯୯୫ ରେ, ଆମେରିକାର ମିସିସିପି ମେଡିକାଲ ସେଣ୍ଟର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ହଳଦୀର କ୍ଷତ-ଉପଚାର ଗୁଣ ଉପରେ ଏକ ପେଟେଣ୍ଟ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା ଯେ କ୍ଷତରେ ହଳଦୀ ପେଷ୍ଟ ଲଗାଇଲେ ସୁସ୍ଥତା ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୁଏ। ଯଦିଓ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ପରିବାର ହଳଦୀକୁ ଔଷଧ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ। ଯଦି ଏହି ପେଟେଣ୍ଟ ବୈଧ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଭାରତକୁ ହଳଦୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଔଷଧୀୟ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆମେରିକାକୁ ରୟାଲଟି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାନ୍ତା। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ସଂସଦରେ ଏହାକୁ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ, ଏହା କେବଳ ହଳଦୀର ବିଷୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନକୁ ଲୁଟିବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ । ଏହା ଭାରତୀୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ଗବେଷଣା ପରିଷଦ (ସିଏସ୍ଆଇଆର୍) ଆମେରିକା ପେଟେଣ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ (ୟୁଏସପିଟିଓ)ରେ ଏହାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା। ଗବେଷକମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଆୟୁର୍ବେଦିକ ପ୍ରେସକ୍ରିପସନ ଏବଂ ଗବେଷଣାତ୍ମକ ପ୍ରମାଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଯେ ହଳଦୀ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ କ୍ଷତ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଛି। ଶେଷରେ ୧୯୯୭ରେ, ୟୁଏସପିଟିଓ ପେଟେଣ୍ଟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିଥିଲା। ହଳଦୀ ମାମଲା ଜିତିବା ପରେ, ଭାରତ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଡ. ରଘୁନାଥ ମାସେଲକର ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦଳ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରାୟ ୨,୦୦୦ ପେଟେଣ୍ଟ ଦାଖଲ କରାଯାଏ। ଭାରତ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଡିଜିଟାଲ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀ (ଟିକେଡିଏଲ୍) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା, ଯାହା ଆୟୁର୍ବେଦିକ, ୟୁନାନୀ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଘରୋଇ ଔଷଧୀୟ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟେସନ୍ କରିଥିଲା। ଏହି ଡିଜିଟାଲ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀକୁ ଆମେରିକା, ୟୁରୋପ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶର ପେଟେଣ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ସହିତ ଶେୟାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଉପରେ ଆଧାର କରି ଭାରତ ନିମ, ବାସମତୀ ଚାଉଳ, ଅଦା, କଞ୍ଚା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଗଛ ଉପରେ ପ୍ରାୟ ୫୦ ପେଟେଣ୍ଟକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରାଯାଇ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଇପାରିିଥିଲା।
ଏହି ସଂଘର୍ଷ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲା ଯେ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସଂଗଠନର ଉଦ୍ଭାବନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସାମୂହିକ ଐତିହ୍ୟ। ଭାରତ ପ୍ରମାଣିତ କଲା ଯେ ପେଟେଣ୍ଟ କେବଳ ବୈଧ ହୋଇପାରିବ ଯଦି ଏଥିରେ ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଭାବନ ଥିବ। ହଳଦୀ ଘଟଣା ଜୈବ- ସ୍ବତ୍ୱ ଡକାୟତି ବିରୋଧରେ ବିଶ୍ୱ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଲା। ଏହା ବିଶ୍ୱ ବୌଦ୍ଧିକ ସମ୍ପତ୍ତି ସଂଗଠନ (ଡବ୍ଲ୍ୟୁଆଇପିଓ)ରେ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କଲା। ହଳଦୀ ପେଟେଣ୍ଟ ବିବାଦ କେବଳ ଏକ ଆଇନଗତ ଲଢ଼େଇ ନ ଥିଲା, ବରଂ ଭାରତର ସଭ୍ୟତା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା। ବାଜପେୟୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂକଳ୍ପ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଯେଉଁ ଦେଶ ନିଜ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରତି ସଚେତନ, ସେ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ନ୍ୟାୟ ପାଇପାରିବ। ଆଜି ଟିକେଡିଏଲ୍ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ ଧନ୍ୟବାଦ, ଭାରତ ଜୈବ-ଜଳଦୌଡ଼ ବିରୋଧରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ସୁଜନପୁର, ଯାଜପୁର
ମୋ: ୯୪୩୭୨୮୮୦୨୮
