ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୨୬।୯: ଭାରତରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଜଳର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବଡ଼ ଭୂମିକା ରହିଛି। ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଇବା ପାଣି, ମାଛ ଚାଷ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରୋଜଗାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କୋଟି କୋଟି ଲୋକ କୌଣସି ନା କୌଣସି ଭାବରେ ନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ନର୍ମଦା, ଗୋଦାବରୀ ଏବଂ କାବେରୀ ଭଳି ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତର ଜୀବନରେଖା କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଏପରି ଏକ ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି କି, ଯାହାର ବାଲିରୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ସୁନା କଣିକା ବାହାରିଥାଏ?
ବାସ୍ତବରେ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରବାହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀ (Subarnarekha River / Swarnarekha River) ନିଜ ବାଲିରେ ମିଳୁଥିବା ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ସୁନା କଣିକା ପାଇଁ ବେଶ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ନଦୀର ବାଲିକୁ ଛାଣି ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜନ୍ତି। ଏହି କାମ ଆଦୌ ସହଜ ନୁହେଁ, ତଥାପି ବହୁ ପରିବାର ପାଇଁ ଏହା ବହୁ ଦିନରୁ ରୋଜଗାରର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଛି। ଆଖିର ଏହି ନଦୀର ବାଲିରେ ସୁନା କଣିକା ଆସେ କେଉଁଠୁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହିଁ ନଦୀଟିକୁ ଆହୁରି ରହସ୍ୟମୟ ଓ ରୋଚକ କରିଥାଏ।
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ସୁନା କଣିକା ମିଳୁଥିବା କାରଣରୁ ସୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ପାଇଛି। ଏହି ନଦୀ ରାଞ୍ଚି ନିକଟରୁ ବାହାରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଅଂଶ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ଲମ୍ୱ ପ୍ରାୟ ୪୭୪ କିଲୋମିଟର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନଦୀର କେତେକ ଅଂଶରେ ବାଲି ସହିତ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ସୁନା କଣିକା ମିଳିବା କଥା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥାଏ। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଛୋଟ ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଚିହ୍ନିବା ମଧ୍ୟ ସହଜ ନୁହେଁ। ଅନେକ ସମୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଚାଉଳ ଦାନାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ଥାଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ସହିତ ଏହାର ଉପନଦୀ ‘କରକରୀ’ର ନାମ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, କରକରୀ ନଦୀ ବାଟ ଦେଇ ହିଁ ସୁନା କଣିକା ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ତେବେ ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ କ’ଣ, ସେନେଇ କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ରହସ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ପାହାଡ଼ ଓ ପଥର ମଧ୍ୟଦେଇ ବହୁଥିବା ନଦୀର ବାଲିରେ ସୁନା କଣିକା ପହଞ୍ଚେ କିପରି?
ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଏକ ସାଧାରଣ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି, ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ପାହାଡ଼ିଆ ଓ ପଥୁରିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭୂ-କ୍ଷୟ ଏବଂ ଘର୍ଷଣ ଫଳରେ ପଥରରେ ଥିବା ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ। ଯଦି କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ପଥରରେ ସୁନାର ଅଂଶ ଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ତାହାର କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବାହିତ ଜଳ ସହିତ ନଦୀକୁ ଆସିପାରେ। ତଥାପି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାରେ ମିଳୁଥିବା ସୁନା କଣିକାର ଉତ୍ସକୁ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ନେଇ ସ୍ଥାନୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ପୃଥକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।
ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ନଦୀ ବାଲିରୁ ସୁନା କଣିକା ଖୋଜିବାର କାମ କରନ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ସେମାନେ ନଦୀ କୂଳକୁ ଯାଇ ବାଲି ଛାଣନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିରୁ ଚମକୁଥିବା କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ହାତରେ କୁଲା (ସୂପ) କିମ୍ୱା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଉପକରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ବାଲିକୁ ବାରମ୍ୱାର ଛଣାଯାଏ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବହୁତ ସମୟ ଓ ପରିଶ୍ରମ ଲାଗିଥାଏ। ସବୁଠାରୁ କଠିନ କଥା ହେଉଛି, ଦିନସାରାର ପରିଶ୍ରମ ପରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ ପରିମାଣର ସୁନା ମିଳେ ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଲି ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ନଦୀ ବାଲିରୁ ସୁନା କଣିକା ଖୋଜିବା କାମ ବହୁ ପୂର୍ୱରୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି। ତମାଡ଼ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହିଭଳି କାମ କରୁଥିବା ପରିବାରଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରାୟତଃ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ। ସକାଳ ହେବା ମାତ୍ରେ କିଛି ଲୋକ ନଦୀ କୂଳରେ ପହଞ୍ଚିଯାଆନ୍ତି। ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷମାନେ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି ବାଲି ଛାଣନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିରୁ ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକା ଅଲଗା କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ପରିଶ୍ରମସାଧ୍ୟ କାମ ଏବଂ ଏଥିରୁ ମିଳୁଥିବା ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅନେକ ପରିବାର ଏହାକୁ ନିଜର ଆୟର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।
ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାର ପରିଚୟ କେବଳ ସୁନା କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଭଳି ଏହାର ମଧ୍ୟ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ଜଳ ଯୋଗାଇବା ସହିତ କୃଷି, ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ, ସ୍ଥାନୀୟ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏହି ନଦୀ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଆସିଛି।
