ବାମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସ୍ରଷ୍ଟା କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅନେକ ବାମପନ୍ଥୀଙ୍କ ପରି ଜଣେ। ବାମପନ୍ଥୀ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପନ୍ଥୀ କଥା ପ୍ରଥମେ ଆଲୋଚନାକୁ ଆସିଲା ୧୭୮୯ ମସିହାର ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ ସମୟରେ । କାହାଣୀଟି ଫ୍ରାନ୍ସରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ୧୭୮୯ର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧିତ ଜନତା ବସ୍ତିଲ ( ପ୍ୟାରିସର ଏକ ଦୁର୍ଗ, ଯାହା କାରାଗାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା) ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଫ୍ରାନ୍ସର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଭାର (ନ୍ୟାଶନାଲ ଆସେମ୍ବ୍ଲି) ଅଧିବେଶନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଭାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଏକ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଲେଖିବା ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଲା ରାଜାଙ୍କର କେତେ ଶକ୍ତି ରହିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିଟୋ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାର ଅଧିକାର ରହିବ କି ନାହିଁ ? ବିତର୍କ ଜାରି ରହିଥିବା ବେଳେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମତ ଥିଲା ଯେ ରାଜାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିଟୋ ରହିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଚଳିଆସୁଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଭାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କ ଡାହାଣ ପଟେ ବସିଥିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ଆଭିମୁଖ୍ୟ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁମାନେ ପରମ୍ପରାର ନିକଟତର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କ୍ଷମତାଶାଳୀଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ ସେମାନେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପରେ ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥୀ କୁହାଗଲା । ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚାହୁଁଥିଲେ, ବିପ୍ଳବୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପରେ ବାମପନ୍ଥୀ କୁହାଗଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଭା ଏବଂ ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟରେ ଏହିପରି ବସିବା ପଦ୍ଧତି ଜାରି ରହିଲା । ୧୮୭୦ପରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବାମପନ୍ଥୀ, ମଧ୍ୟମ ବାମପନ୍ଥୀ, ଚରମ ବାମପନ୍ଥୀ, ଦକ୍ଷିଣ ପନ୍ଥୀ, ମଧ୍ୟମ ଦକ୍ଷିଣ ପନ୍ଥୀ, ଚରମ ଦକ୍ଷିଣ ପନ୍ଥୀ ଭାବେ ଅଭିହିତ ହେଲେ। ଯଦିଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇନି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଗବେଷଣା ରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛଇ ଯେ, ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପିଲା ବେଶି ବାମପନ୍ଥୀ ଆଦର୍ଶ ଆଡ଼କୁ ଢଳନ୍ତି।
ମାର୍କ୍ସବାଦ ହେଉଛି ୧୯ ଶତାବ୍ଦୀରେ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଏବଂ ଫ୍ରେଡ୍ରିକ୍ ଏଙ୍ଗେଲ୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ଏକ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଢାଞ୍ଚା। ଏହା ସମାଜକୁ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖେ ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିବାଦକୁ ଏକ ସ୍ବାଭାବିକ ଶୋଷଣକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ସମାଲୋଚନା କରେ। ମାର୍କ୍ସବାଦ ଅନେକ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଧାରଣାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ ଯାହା ସମାଜ କିପରି ବିକଶିତ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ଧନ ଏବଂ କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟିତ ହୁଏ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ମାର୍କ୍ସବାଦ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛି, ଯାହା ବୁର୍ଜୁଆ (ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି ଏବଂ ଜମି ପରି ଉତ୍ପାଦନର ମାଧ୍ୟମ ମାଲିକ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଶ୍ରେଣୀ) ଏବଂ ପ୍ରୋଲେଟାରିଆଟ ବା ସର୍ବହରା ଶ୍ରେଣୀ (ଜୀବିତ ରହିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରମ ଦେଉଥିବା ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୌଳିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ମାର୍କ୍ସ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଯେ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଦରମା ଦିଆଯାଏ। ଏହାକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀମାନେ ଲାଭ ଭାବରେ ରଖନ୍ତି। ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ପୁଞ୍ଜିବାଦ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ଏହାର ପତନ ପାଇଁ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେ ଏହାକୁ କ୍ୟାପିଟାଲ ଏବଂ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଇସ୍ତାହାରରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ଯେ ଲାଭ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ସଙ୍କଟ, ଏକାଧିକାରୀକରଣ ଏବଂ ଏକ ସଂଗଠିତ, ଶୋଷିତ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବ; ଯାହା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଓଲଟାଇଦେବ । ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ସାମ୍ୟବାଦ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଫଳରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ବାସ୍ତବରେ ସାମ୍ୟବାଦ ବ୍ୟାପକ ବାମପନ୍ଥୀ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଯେତେବେଳେ ସାମ୍ୟବାଦ ସେହି ପରମ୍ପରାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମତବାଦ। ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା, ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ବୈଷମ୍ୟକୁ ହ୍ରାସ କରିବା। ଏହା ଏପରି ଏକ ସମାଜ ଗଠନର ପକ୍ଷରେ ରହେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଯୋଗ ଓ ସମ୍ପଦର ଅଧିକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ ହେବ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ବାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯିବ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପାଇଁ ବାମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ କୌଣସି ଏକମାତ୍ର ପଥ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ମତବାଦ ନିଜ ନିଜ ଉପାୟରେ ଅଧିକ ନ୍ୟାୟଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥାଏ।
ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଧାରା ହେଉଛି ସାମାଜିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର । ଏହା ବଜାର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସ୍ବୀକାର କରିଥାଏ କିନ୍ତୁ ତା’ ସହ ଏକ ସଶକ୍ତ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର, ପ୍ରଗତିଶୀଳ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର, ଉନ୍ନତ ଜନସେବା ଏବଂ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବୈଷମ୍ୟ ହ୍ରାସ କରିବାର ପକ୍ଷପାତୀ। ସାମାଜିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରବାଦୀମାନେ ପୁଞ୍ଜିବାଦକୁ ବିଲୋପ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ବରଂ ଏଥିରେ ସଂସ୍କାର ଆଣି ସମାଜର ସମସ୍ତ ବର୍ଗର କଲ୍ୟାଣରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବାମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରା ହେଉଛି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦ। ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ଗଠନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ଧାରାର ସମର୍ଥକମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଦେଶର ପ୍ରମୁଖ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ ଜନସ୍ବାର୍ଥରେ ପରିଚାଳିତ ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱବାଦୀ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅସ୍ବୀକାର କରି ନିର୍ବାଚନ, ନାଗରିକ ସ୍ବାଧୀନତା ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ସମାଜବାଦ ତାହାର ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପ ଓ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ସାମାଜିକ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ମାଲିକାନାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟାୟ, ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସମାନତା ସ୍ଥାପନ। ସମାଜବାଦର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା ଏବଂ ବଜାରର ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ମତଭେଦ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅରାଜକବାଦ (ଆନାର୍କିଜମ) ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କ୍ଷମତା-ଉଭୟକୁ ବିରୋଧ କରେ। ଅରାଜକବାଦୀମାନେ ସ୍ବଇଚ୍ଛିକ ସହଯୋଗ, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ବଶାସିତ ସମୁଦାୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ସମାଜର କଳ୍ପନା କରିଥାନ୍ତି। ଏହାର ବିପରୀତରେ ସାମ୍ୟବାଦ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅଧିକ ବିପ୍ଳବୀ ମତବାଦ।
ତେବେ ଏହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ଯେ ସମସ୍ତ ବାମପନ୍ଥୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାମ୍ୟବାଦୀ ନୁହେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱର ଅଧିକାଂଶ ବାମପନ୍ଥୀ ଦଳ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ବେସରକାରୀ ଉଦ୍ୟୋଗ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶ୍ରମିକ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୁଞ୍ଜିବାଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୋପ କରିବା ନୁହେଁ ବରଂ ସେଥିରେ ସଂସ୍କାର ଆଣିବା। ଏହିପରି ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନ ଓ ସାମ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ବାମପନ୍ଥୀ ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ସମାନତା, ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସଂଗଠନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ପରିବାର। ସାମ୍ୟବାଦ ସେହି ପରିବାରର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ମତବାଦ, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଅବସାନ ଘଟାଇ ଏକ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଭ୍ରାନ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ହୋଇପାରିବ। ସମସ୍ତ ସାମ୍ୟବାଦୀ ବାମପନ୍ଥୀ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ବାମପନ୍ଥୀ ସାମ୍ୟବାଦୀ ନୁହନ୍ତି। ଆଜିର ଅଧିକାଂଶ ବାମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତକ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଏବଂ ସରକାରମାନେ ବିପ୍ଳବ ଅପେକ୍ଷା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍କାର, ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସମ୍ପର୍କରେ ଅଧିକ ଠିକ୍, ସନ୍ତୁଳିତ ତଥା ଗଭୀର ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ।
ଡ.ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ମହାପାତ୍ର
ମୋ:୯୪୩୭୨୦୮୭୬୨
