ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୧୯।୩: “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ବା ଥାର୍ଡ ଓ଼୍ବାଲର୍ଡ ଏହା ପ୍ରାୟତଃ ପଛୁଆତା କିମ୍ୱା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ଶବ୍ଦ; ତଥାପି, ଆପଣ କ’ଣ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଏକ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ବରଂ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ମୁକାବିଲାରୁ ହୋଇଥିଲା? ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ଯୁଗରେ, ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଦୁଇଟି ମହାଶକ୍ତି ପଛରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା, କିଛି ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପଥ ର୍ନିମାଣ କରିବାକୁ ବାଛିଥିଲେ। ଏହି “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? କେଉଁ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ? ଏବଂ ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ, ଭାରତ ପରି ଉଦୀୟମାନ ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଶବ୍ଦଟିର କି ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଛି, ଯଦି କିଛି ଥାଏ ତେବେ ତାହା କଣ?
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଖଣ୍ଡରେ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲା। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଖଣ୍ଡ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା – ଯାହାକୁ “ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱ” ଭାବରେ ନାମିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ପଟେ ସୋଭିଏତ ୟୁନିଅନ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଖଣ୍ଡ ଥିଲା, ଯାହାକୁ “ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ବୋଲି ଡକାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ୱୋଚ୍ଚତା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସେହି ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁମାନେ ଆମେରିକୀୟ ଶିବିର ସହିତ କିମ୍ୱା ସୋଭିଏତ ୟୁନିଅନ ସହିତ ମିଳିତ ନଥିଲେ”ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।
“ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ଶବ୍ଦଟି ପ୍ରଥମେ 1952 ମସିହାରେ ଫରାସୀ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାବିଜ୍ଞାନୀ ଆଲଫ୍ରେଡ ସାଉଭିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏକ ପ୍ରବନ୍ଧରେ, ସେ ଏହି ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର “ତୃତୀୟ ସମ୍ପତ୍ତି” ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମାନ୍ତରାଳତା ଆଙ୍କି ଏହି ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଯେପରି ସାଧାରଣ ଜନତା (ଶ୍ରମିକ ଏବଂ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ) ବିପ୍ଳବ ପୂର୍ୱରୁ ପାଦ୍ରୀ ଏବଂ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଥିଲେ, ସାଉଭି ଏହି ନୂତନ ସୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଅଣଦେଖା ଏବଂ ଶୋଷିତ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ପରିଚୟ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱ ଜାହିର କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଅପମାନଜନକ ନଥିଲା, ବରଂ ଏକ ଉଦୀୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।
ଏସିଆ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ସମ୍ପ୍ରତି ୟୁରୋପୀୟ ଉପନିବେଶବାଦର ଶିକୁଳିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କୌଣସି ନୂତନ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କର ସାର୍ୱଭୌମତ୍ୱ ହରାଇବାକୁ ଚାହୁଁ ନଥିଲେ। ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ, ଇଜିପ୍ଟର ନାସେର ଏବଂ ଯୁଗୋସ୍ଲାଭିଆର ଟିଟୋ ମିଳିତ ଭାବରେ ଅଣ-ନିରପେକ୍ଷ ଆନ୍ଦୋଳନ (NAM) ର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଭାରତ ଏହି “ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି” ର ନେତୃତ୍ୱ ନେବାରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲା। ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଉଭୟ ଏହି “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲେ, କାରଣ ଉଭୟ ସେହି ଯୁଗର କୌଣସି ମହାଶକ୍ତିର ସାମରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ସମନୱୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନଥିଲେ।
20 ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷାର୍ଦ୍ଧରେ, “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ରାଜନୀତିରୁ ଦୂରେଇ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଆଡ଼କୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ଶିଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନୁନ୍ନତ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଉଚ୍ଚ ସ୍ତର ଏବଂ ଦୁର୍ୱଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧୀରେ ଧୀରେ, ଏହି ଶବ୍ଦଟି ନକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲା। ଫଳସୱରୂପ, ସମସାମୟିକ କୂଟନୀତି ଏବଂ ନାଗରିକ ଆଲୋଚନା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, “ଗ୍ଲୋବାଲ ସାଉଥ,” “ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର” କିମ୍ୱା “ନିମ୍ନ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଆୟକାରୀ ଦେଶ” ଭଳି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ”କୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଛି।
ପାକିସ୍ତାନର ଐତିହାସିକ ଗତିପଥ ଅନ୍ୟ “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଫଳନ କରେ। ସୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ, ଏହା ମଧ୍ୟ ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ପରିଚୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ପାକିସ୍ତାନ, ବାଂଲାଦେଶ, ନେପାଳ ଏବଂ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଭଳି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଯୋଗୁଁ ବିକାଶଶୀଳ କିମ୍ୱା କମ-ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ ଅଛନ୍ତି। ପାକିସ୍ତାନର ଅର୍ଥନୀତି ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ବିଶେଷ କଷ୍ଟକର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାର କରୁଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ବୈଷୟିକ ଭାବରେ “ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ” ସହିତ ଜଡିତ ମାନଦଣ୍ଡର ନିକଟତର କରୁଛି। ତଥାପି, କୂଟନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ପାକିସ୍ତାନ ଏବେ ନିଜକୁ “ଗ୍ଲୋବାଲ ଦକ୍ଷିଣ” ର ଅଂଶ ଭାବରେ ପରିଚୟ ଦେବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ।
