ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମାନବ ସଭ୍ୟତା ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାକୁ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ମାର୍ଗ ଭାବରେ ଦେଖିଆସିଛି। ଗୋଟିଏ ପଟେ ବିଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପ୍ରମାଣ, ପରୀକ୍ଷା, ଗଣିତ ଏବଂ ଭୌତିକ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଅନ୍ୟପଟେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ଚେତନାର ରହସ୍ୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ। କିନ୍ତୁ ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ, ବିଶେଷକରି କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ମେକାନିକ୍ସ ଏବଂ ଉନ୍ନତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀରକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ଲାଗିଛି। ଯେଉଁଠାରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସମୀକରଣର ସୀମା ଶେଷ ହେଉଛି, ସେଠାରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନର ଗଭୀର ସତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପରି ମନେହେଉଛି। ଏହା ହେଉଛି ‘ବିଜ୍ଞାନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା’।
ପାରମ୍ପରିକ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଜଗତ ସ୍ଥାୟୀ, କଠିନ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପରମାଣୁର ଅଭ୍ୟନ୍ତରକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ଧାରଣା ବଦଳିଗଲା। କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ବିଜ୍ଞାନ ଦର୍ଶାଇଲା ଯେ, ପରମାଣୁର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ପ୍ରକୃତରେ ଶୂନ୍ୟ; ଯାହାକୁ ଆମେ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବୋଲି ଭାବୁଛୁ, ତାହା କେବଳ ଶକ୍ତିର ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ କମ୍ପନ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ବୈଜ୍ଞାନିକ ସତ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସନାତନ ଦର୍ଶନର ‘ମାୟା’ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମାନ। ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଏକ ମାୟା ଏବଂ କେବଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ। କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ସେହି କଥା କହୁଛି-ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି ତାହା ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଶକ୍ତିର ମହାନ୍ ଖେଳ। କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନର ଆବିଷ୍କାର ହେଉଛି ‘ଅବ୍ଜରଭର୍ ଇଫେକ୍ଟ’ ବା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକର ପ୍ରଭାବ। କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ କଣିକା ରୂପରେ ରହିପାରନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ ବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ତାହାକୁ ନ ଦେଖିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ସମ୍ଭାବନାର ଏକ ମେଘ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ମାତ୍ର ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି କଣିକାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ ବା ଦେଖେ, ତାହା ଉତ୍କଣ୍ଠା ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଭୌତିକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି- ଆମର ଚେତନା ବାହ୍ୟ ଜଗତର ବାସ୍ତବତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି। ଚେତନା ବିନା ପଦାର୍ଥର କୌଣସି ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପନିଷଦର ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’ (ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ) ଏବଂ ‘ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ’ (ଚେତନା ହିଁ ଭଗବାନ) ବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୌଣସି ନିର୍ଜୀବ ଯନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଚେତନାମୟ ସତ୍ତା, ଯାହା ଆମ ମନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ‘କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ଏଣ୍ଟାଙ୍ଗଲ୍ମେଣ୍ଟ’। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି ଦୁଇଟି କଣିକା ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ପ୍ରାନ୍ତରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଆଲୋକବର୍ଷ ଦୂରରେ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖନ୍ତି। ଗୋଟିକର ଗତି ବଦଳିଲେ ଅନ୍ୟଟିର ଗତି ସ୍ବତଃ ବଦଳିଯାଏ। ଏହି ସୂଚନାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଆଲୋକର ଗତିଠାରୁ ଦ୍ରୁତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ପ୍ରମାଣକରେ ଯେ, ଗଭୀର ସ୍ତରରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ ଏବଂ ଆମେ କେହି ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ନୋହୁଁ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି, ସୂତାରେ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଗୁନ୍ଥା ହେଲା ଭଳି ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁନ୍ଥା ହୋଇ ରହିଛି। ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆବିଷ୍କାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ସେହି ମହାନ୍ ବାକ୍ୟ ‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍’ ଏବଂ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଏକତ୍ୱବାଦକୁ ଏକ ଦୃଢ଼ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରଦାନ କରୁଛି। ଅନ୍ୟପଟେ ଉନ୍ନତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ, ଆମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରାୟ ୧୩.୮ ବିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏକ ମହାବିସ୍ଫୋରଣ ବା ‘ବିଗ୍ ବ୍ୟାଙ୍ଗ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ବିନ୍ଦୁରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ସେହି ବିନ୍ଦୁ ପୂର୍ବରୁ ସେଠାରେ କୌଣସି ସମୟ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥ ନଥିଲା; ତାହା ଥିଲା କେବଳ ଏକ ମହାଶୂନ୍ୟ। ଏହି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଧାରଣା ଋକ୍ବେଦର ନାସଦୀୟ ସୂକ୍ତ ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳଖାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାରମ୍ଭ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଯେ ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ନଥିଲା କି ଅସତ୍ୟ ନଥିଲା, ବାୟୁ ନଥିଲା କି ଆକାଶ ନଥିଲା, କେବଳ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ମହାଶୂନ୍ୟ ଥିଲା। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ‘ଶିବ’ ବା ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ବରୂପ, ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ସବୁକିଛି ସେହି ଶୂନ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସଦାସର୍ବଦା ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଦିନେ ଏହା ପୁଣି ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯିବ, ଯାହାକୁ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ ‘ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ’ର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନର ଆଧୁନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ‘ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗ୍ ଥିଓରୀ’ ଏହି ରହସ୍ୟକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଦିଏ। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଉପାଦାନ କୌଣସି କଠିନ କଣିକା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କମ୍ପନର ସୂତା ବା ‘ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗ’। ଏହି ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆବୃତ୍ତିରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ମହାଜାଗତିକ ସଙ୍ଗୀତ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନୁହେଁ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହାକୁ ‘ନାଦ ବ୍ରହ୍ମ’ କୁହାଯାଏ। ଉପନିଷଦ ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସ୍ପନ୍ଦନ ବା ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଓଁକାର’। ସେହି ଓଁକାରର ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି ଏବଂ କମ୍ପନରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଗତିଶୀଳ ହେଉଛି। ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗ୍ ଥିଓରୀର କମ୍ପନ ଏବଂ ନାଦ ବ୍ରହ୍ମର ଓଁକାର ଧ୍ୱନି ପ୍ରକୃତରେ ଗୋଟିଏ ପରମ ସତ୍ୟର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାଶ। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଗବେଷଣାର ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚତ୍ବା ପରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ମେକାନିକ୍ସର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନିଲ୍ସ ବୋର୍ ଏବଂ ୱେନର୍ର୍ ହାଇଜେନବର୍ଗ ସ୍ବୀକାର କରିଥିଲେ ଯେ କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଜଟିଳତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ଉପନିଷଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନର ସାହାଯ୍ୟ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେହିପରି କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ସମୀକରଣର ଜନକ ଅର୍ୱିନ୍ ଶ୍ରୋଡିଞ୍ଜର ନିଜ ଡାଏରୀରେ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଚେତନା ଏକ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯାହା ବେଦାନ୍ତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ। ଆଲ୍ବର୍ଟ ଆଇନ୍ଷ୍ଟାଇନ ମଧ୍ୟ ଏକ ‘ଜାଗତିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧର୍ମ’ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ନଥାଏ, ବରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିୟମ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକ ଗଭୀର ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ଥାଏ।
ବିଜ୍ଞାନ ବାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଅନ୍ତର ଜଗତକୁ। ଯେତେବେଳେ କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତତ୍ତ୍ୱ ଭଳି ଉନ୍ନତ ବିଜ୍ଞାନ ସୃଷ୍ଟିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରହସ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଭାଷା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ହୋଇଯାଏ।
-ଶିକ୍ଷକ, ଜଗତ୍ସିଂହପୁର
ମୋ: ୭୩୨୬୮୨୪୯୯୬
