ବର୍ଷା-ପାଗ ପରେ, ଏବେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ଆସିଗଲାଣି। ଉତ୍ତର ଭାରତରୁ ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପାଗରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଗରମ ଅନୁଭୂତ ହୋଇପାରେ। ତାପମାତ୍ରା ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି ଏବଂ ଏବେ ଏପରି ପାଗରେ ଧୂଳିଝଡ଼ ସାଧାରଣ କଥା। ଯେତେବେଳେ ପାଗ ଖରାପ ହୁଏ, ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବଳ ଧୂଳିଝଡ଼ ହୁଏ ଏବଂ ତା’ପରେ କେତେବେଳେ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ବର୍ତ୍ତମାନ ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ କାହିଁକି ପ୍ରାୟତଃ ଧୂଳି ଝଡ଼ ହୁଏ? ଜାଣନ୍ତି କି?
ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ସର୍ବଦା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସମାନ ଭାବରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ତେଣୁ ପାଗ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଡିସେମ୍ବର 21 ତାରିଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାରତରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଡିସେମ୍ବର-ଜାନୁଆରୀରେ ପ୍ରବଳ ଥଣ୍ଡା ପଡ଼ିଥାଏ। ୨୧ ଡିସେମ୍ବର ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୁଣି ଭାରତ ଆଡକୁ ଫେରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ଆସିଯାଏ। ୨୧ ଜୁନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାରତର ଠିକ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହା ବହୁତ ଗରମ ଥାଏ। ଧୂଳି ଝଡ଼ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପାଣିପାଗ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ମୌସୁମୀ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଧୂଳି ଝଡ଼ ହୋଇଥାଏ।
ଜୁନ ଶେଷ କିମ୍ବା ଜୁଲାଇ ଆରମ୍ଭରେ ଭାରତରେ ମୌସୁମୀ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ପ୍ରଥମ କାରଣ ହେଉଛି ଜୁନ-ଜୁଲାଇରେ ମୌସୁମୀ ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରବଳ ପବନ ଧୂଳି ଏବଂ ମାଟି ସାଙ୍ଗରେ ବୋହି ନେଇଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ହେଉଛି ସେହି ସମୟରେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ଯୋଗୁଁ, ତାପମାତ୍ରା ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯାହା ମରୁଡି ଏବଂ ପାଣିର ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ପ୍ରବଳ ପବନ ଧୂଳି ଝଡ଼ ରୂପରେ ବହିଥାଏ। ମେଘ ମୂଳ ଭୂମିଠାରୁ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ଅଛି ଏବଂ ବାୟୁରେ ଆର୍ଦ୍ରତାର ଅଭାବ ଅଛି। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଯେକୌଣସି ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପାଇଁ ଗରମ ପବନର ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ। ଏଥିପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ତାପମାତ୍ରା ଦାୟୀ।
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ଅର୍ଥାତ ମେ-ଜୁନ ମାସରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡକୁ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥାଏ। ସେହି ସମୟରେ, ଯଦି ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ଗରମ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ଚାପର ମିଶ୍ରଣ ଏପରି ହୁଏ ଯେ ସବୁ ଦିଗରୁ ପ୍ରବଳ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମାନ ପବନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝଡ଼ର ରୂପ ନେଇ ବିନାଶ ଘଟାଏ।
