ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ, ଖବରକାଗଜ ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ‘ପିଏଚ.ଡି. ଡିଗ୍ରୀ’ ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ଘୋଷଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରାୟତଃ, ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କାହାକୁ ସମ୍ମାନସୂଚକ ପିଏଚ.ଡି. ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ତଥାପି, ଅନେକ ପାଠକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ଏକ ସମ୍ମାନସୂଚକ ପିଏଚ.ଡି ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ କିମ୍ବା ଏହା ଏକ ନିୟମିତ ଅର୍ଜିତ ଡକ୍ଟରେଟ ଡିଗ୍ରୀଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ। ବି.ଏ. କିମ୍ବା ଏମ.ଏ. ପରି, ପିଏଚ.ଡି. ଏକ ଶୈକ୍ଷିକ ଡିଗ୍ରୀ ।
ତଥାପି ଏହା ଏପରି ଏକ ଯାହା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ତରର ବିଦ୍ୱାନ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, କଠୋର ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଗବେଷଣା ଆବଶ୍ୟକ କରେ।
ପିଏଚ.ଡି. ପ୍ରୋଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ, ଜଣେ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ମାର୍କ ସହିତ ମାଷ୍ଟର ଡିଗ୍ରୀ (ଏମ.ଏ. କିମ୍ବା ସମକକ୍ଷ) ହାସଲ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ କିମ୍ବା GATE, UGC-NET, କିମ୍ବା CSIR-NET ପରି ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ଲିଖିତ ଏବଂ ମୌଖିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗ୍ୟତା ହାସଲ କରିବା ପରେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଜଣେ ଗବେଷଣା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ, ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ମୌଳିକ ଗବେଷଣା ଏବଂ ଏକ ଥେସିସ୍ ଲେଖିବାରେ ବିତାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ଥେସିସ୍ ବାହ୍ୟ ପରୀକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଏ ପ୍ରାୟତଃ ରାଜ୍ୟ ବାହାରର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକରୁ ଏବଂ ମୌଖିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ସଫଳତାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପରେ ହିଁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଡିଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ପିଏଚ.ଡି ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସମର୍ପଣ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ଶ୍ରମ ଆବଶ୍ୟକ।
ସେହିପରି ଡି .ଲିଟ ଓ ଡି ଏସସି ଡିଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେମିତି ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ହାସଲ କରାଯାଏ । ତେଣୁ ଯଦି ଜଣେ ଏମିତି ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ପିଏଚ. ଡିଗ୍ରୀ ପାଇଥିବେ, ସେ କେବଳ ନିଜ ନାମ ଆଗରେ ଡକ୍ଟର ବୋଲି ଲେଖିପାରିବେ। ଯେହେତୁ ଏସବୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଡିଗ୍ରୀ ତେଣୁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଙ୍କୁ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବନବ୍ୟାପି ସାଧନା ଲାଗି ସମ୍ମାନିତ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ମାନସୂଚକ ପିଏଚ. , ଡିଲିଟ କିମ୍ବା ଡିଏସ୍ସି ଡିଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଯେହେତୁ ଏଇଟା କେବଳ ସମ୍ମାନସୂଚକ ପ୍ରଦାନ ତେଣୁ ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଆଗରେ ଡକ୍ଟର ଲେଖିବା କଥା ନୁହେଁ। ଏବେ ତ ଭାରତ ସରକାର ପଦ୍ମଶ୍ରୀ, ପଦ୍ମଭୂଷଣ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମ ଆଗରେ ଏଇଟା ବ୍ୟବହାର ନ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଡି.ଲିଟ (ସାହିତ୍ୟର ଡକ୍ଟର) ଏବଂ ଡି.ଏସ୍ସି (ବିଜ୍ଞାନର ଡକ୍ଟର) ଭଳି ଡିଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଗବେଷଣା ଏବଂ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନର ଆହୁରି ଉନ୍ନତ ସ୍ତର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ଗବେଷଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଡିଗ୍ରୀ ଅର୍ଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ପୂର୍ବରୁ ‘ଡକ୍ଟର’ ନାମ ଲେଖିବାର ଅଧିକାର ପାଇପାରିବେ।
ତଥାପି, ସମ୍ମାନଜନକ ଡକ୍ଟରେଟ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ। ସମାଜ, ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, କଳା, ଜନସେବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନଜନକ ପିଏଚଡି, ଡି.ଲିଟ୍ କିମ୍ବା ଡି.ଏସସି ଡିଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଡିଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ପୁରସ୍କାର, ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ନୁହେଁ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ, ଗବେଷଣା କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଭାରତ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷାଗତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସମ୍ମାନଜନକ ଡକ୍ଟରେଟ ପ୍ରାପ୍ତକର୍ତ୍ତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ପୂର୍ବରୁ ‘ଡକ୍ଟର’ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ପୂର୍ବରୁ, ପିଏଚଡି ଅର୍ଜନ କରିବାରେ ଆହୁରି ବଡ଼ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା। ଦୁଇଜଣ ଭାରତୀୟ ଏବଂ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ପରୀକ୍ଷକଙ୍କ ଏକ ପ୍ୟାନେଲ ଦ୍ୱାରା ଥେସିସ୍ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଦୀର୍ଘ ବିଳମ୍ବକୁ ବୁଝାଉଥିଲା। ଯଦିଓ ସମୟ ସହିତ ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି, ଡିଗ୍ରୀ କଠୋର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଦାବି କରୁଛି। ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଥରେ କେତେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜିଂ ଥିଲା ତାହା ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ, ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ପ୍ରଫେସର ବିଜୟ ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ ଲେଖାରେ ଦଲିଲ ହୋଇଥିବା ଏକ ଘଟଣାକୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିବା। ୧୯୪୦ ମସିହାରେ, ପ୍ରଫେସର ଡକ୍ଟର ହରଦେବ ବାହାରୀ ସେତେବେଳେ ଲାହୋର କଲେଜର ଜଣେ ଅଧ୍ୟାପକ ଏବଂ ପରେ ଆଲ୍ଲାହାବାଦ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ ବିଭାଗର ମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କର ପିଏଚଡି କରୁଥିଲେ। ହରଦେବ ବାହାରୀ (୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୦୭ – ୩୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୦୦) ଜଣେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଭାଷାବିତ୍, ସାହିତି୍ୟକ ସମାଲୋଚକ ଏବଂ ଶବ୍ଦକୋଷକାର ଥିଲେ ଯାହା ହିନ୍ଦୀ, ପଞ୍ଜାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଣୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ସେ ଅନେକ ଏକଭାଷୀ ଏବଂ ଦ୍ୱିଭାଷୀ ଅଭିଧାନ ସଂକଳନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଆଜି ମାନକ ସନ୍ଦର୍ଭ ହୋଇ ରହିଛି।
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ, ତାଙ୍କ ଥେସିସ୍ର ଏକ କପି ଲଣ୍ଡନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଜଣେ ଭାଷାବତ୍ଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। ମାସ ବିତିଗଲା କୌଣସି ଉତ୍ତର ନ ମିଳିଲା। ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ବାହାରୀ ତାଙ୍କ ପିଲାଦିନର ବନ୍ଧୁ, ଜଣାଶୁଣା ଅଭିନେତା ଏବଂ ଲେଖକ ବଲରାଜ ସାହାଣୀଙ୍କୁ ଲେଖିଲେ, ଯିଏ ସେତେବେଳେ ଲଣ୍ଡନରେ ବିବିସିରେ କାମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସାହାଣୀ ଜାଣିଲେ ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରେ ଥେସିସ୍ ବହନ କରୁଥିବା ଜାହାଜ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥିଲା। ଫଳସ୍ବରୂପ, ଥେସିସ୍ଟି କେବେ ଲଣ୍ଡନରେ ପହଞ୍ଚି ନ ଥିଲା। ଏହି ଖବର ପାଇବା ପରେ, ବାହାରୀ ଆଉ ଏକ କପି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପୁଣି ପଠାଇଲେ, ଶେଷରେ ସଫଳତାର ସହ ତାଙ୍କର ପିଏଚ.ଡି ସମାପ୍ତ କଲେ।
ଆଜି, ସମଗ୍ର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁତ ସୁଗମ ହୋଇଯାଇଛି। ଆବେଦନ, ଦାଖଲ, ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଏବଂ ଏପରି କି ମୌଖିକ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରାୟତଃ ଅନଲାଇନରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇ ପାରୁଛି । ତଥାପି, ଏହି ସୁବିଧା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଶିକ୍ଷାଗତ ପିଏଚ.ଡି ଏକ କଠୋର ଗବେଷଣା ଡିଗ୍ରୀ ଭାବରେ ରହିଯାଏ, ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ଡକ୍ଟରେଟ ସହିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ ସରକାରୀ ପିଏଚଡି ସାର୍ଟିଫିକେଟ କେବଳ ‘ଡକ୍ଟର ଅଫ ଫିଲୋସୋଫି ଡିଗ୍ରୀ’ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ ଏବଂ ଡିଗ୍ରୀ ସମ୍ମାନଜନକ କି ନାହିଁ ତାହା ସୂଚାଏ ନାହିଁ।
ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ସମ୍ମାନଜନକ ଡିଗ୍ରୀ ବହୁଳ ଭାବରେ ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏ ଏବଂ କେତେକ ସମୟରେ ଭୁଲ ବୁଝାଯାଏ। ଶିକ୍ଷାଗତ ପିଏଚ.ଡି ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରୟାସ କରି ଅର୍ଜନ କରାଯାଏ; ସମ୍ମାନଜନକ ଡକ୍ଟରେଟ ହେଉଛି ସମ୍ମାନର ଏକ ଇଙ୍ଗିତ। ଦୁଇଟିକୁ କେବେ ବି ମିଶ୍ରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମୋ : ୯୪୩୭୨୧୮୯୧୭
