ବିବାହ – ଦୁଇଟି ହୃଦୟର ମିଳନ ଏବଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜୀବନର ଆରମ୍ଭ। କିନ୍ତୁ ଆମ ସମାଜରେ ଏହି ପବିତ୍ର ବନ୍ଧନକୁ ନେଇ ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ପ୍ରାୟ କେହି କେବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ବିବାହ ପରେ କେବଳ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ କାହିଁକି ନିଜ ମାତାପିତା, ସାଙ୍ଗସାଥୀ, ଚାକିରି ଏବଂ ସହର ଛାଡ଼ି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ? ”ଝିଅ ଜନମ ପର ଘରକୁ” ଆଧାରରେ ଏହା କେଉଁ କାଳରୁ ଚାଲି ଆସିଛି।
ଆମ ସମାଜ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ନିୟମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଛି। ବିବାହ ପରେ ଝିଅଟି ନିଜର ସବୁ ସ୍ମୃତିକୁ ପଛରେ ପକାଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ନିଜକୁ ହଜାଇଦିଏ। ଏପରିକି ତା’ର ନିଜ ଜନ୍ମମାଟି “ବାପଘର” ପାଲଟିଯାଏ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ହିଁ ନିଜର ଘର ବୋଲି କହିବାକୁ ପଡ଼େ। ଅନ୍ୟପଟେ, ପୁରୁଷଟି ନିଜ ଜୀବନଶୈଳୀରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଝିଅମାନଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବଞ୍ଚିବାର ଅଧିକାରକୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଉଛି।
ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ଝିଅମାନେ ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ସବୁବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରହନ୍ତି। “ବିବାହ ପରେ କେଉଁ ସହରକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ?” ବା “କ୍ୟାରିୟରରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିହେବ କି ନାହିଁ?” – ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ସେମାନଙ୍କୁ ମାନସିକ ଚାପରେ ରଖେ। କେବଳ ପରମ୍ପରା ନାଁରେ ଜଣେ ଝିଅକୁ ତା’ର ପରିବାରଠାରୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଏବଂ ପୁଅକୁ ପରିବାର ପାଖରେ ରଖିବା କେତେଦୂର ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ତାହା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ।
ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହେଉଛି ଆଲୋଚନା ଏବଂ ସମାନତା। ବିବାହ ଏକ ସମାନ ଅଂଶୀଦାରୀ ହେବା ଉଚିତ। କେଉଁଠି ରହିବେ, ତାହା କେବଳ ପୁଅ ସ୍ଥିର ନକରି ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇ ସ୍ଥିର ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ନିଓଲୋକାଲିଟି (Neolocality): ନୂଆ ପିଢ଼ିର ଦମ୍ପତିମାନେ ଏବେ ନୂତନ ସ୍ୱାଧୀନ ଘରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। କିଛି ଦମ୍ପତି ଏକ ନିଆରା ରାସ୍ତା ଆପଣାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଉଭୟ ପରିବାର ସହ ସମାନ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରୁଛନ୍ତି।
ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିରବ ବଳିଦାନକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବିବାହରେ ରହିବା ସ୍ଥାନର ଚୟନ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଉଭୟଙ୍କର ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅନ୍ତ ଘଟାଇବା ପାଇଁ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପସନ୍ଦ ଏବଂ ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ତେବେ ବିବାହ ପରେ ଜଣେ କନ୍ୟା ନିଜ ପିତୃଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା। ଏହାକୁ ନୃତତ୍ତ୍ୱ ବିଜ୍ଞାନ ଭାଷାରେ ‘ପାଟ୍ରିଲୋକାଲିଟି’ (Patrilocality/ଶ୍ୱଶୁର ଘର) କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଥା ପଛରେ ଥିବା କାରଣଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ମଧ୍ୟ।
ଏଠାରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ପଛର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି:
୧. ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ମୂଳଦୁଆ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମ୍ପତ୍ତି କହିଲେ କେବଳ ଚାଷଜମିକୁ ବୁଝାଉଥିଲା।
ଜମିର ସୁରକ୍ଷା: ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ଜମି ଓ ଫସଲକୁ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଏଥିପାଇଁ ପୁଅମାନେ ନିଜ ପୈତୃକ ଘରେ ରହୁଥିଲେ।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ: କଠିନ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଝିଅମାନେ ଅନ୍ୟ ପରିବାରକୁ ଯାଇ ସେଠାକାର ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଗୃହ ପରିଚାଳନାରେ ସହାୟକ ହେଉଥିଲେ।
୨. ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଆଇନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି
ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତିରେ ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି କେବଳ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନକୁ ମିଳୁଥିଲା।
ସମ୍ପତ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣ: ଯଦି ଝିଅମାନେ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାଗ ନେଇଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଜମି ଖଣ୍ଡ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା। ଏହାକୁ ଏକାଠି ରଖିବା ପାଇଁ ପୁଅମାନେ ଘରେ ରହୁଥିଲେ।
କନ୍ୟାଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ: ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ‘କନ୍ୟାଦାନ’କୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପିତା ନିଜ କନ୍ୟାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହାତରେ ଅର୍ପଣ କରିବା।
୩. ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାରଣ
ଗୋତ୍ର ପ୍ରଥା: ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ସମାନ ଗୋତ୍ରରେ ବିବାହ ନିଷେଧ। ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ହେଉଛି ‘ଇନବ୍ରିଡିଂ’ (Inbreeding) ରୋକିବା। ତେଣୁ ଝିଅକୁ ନିଜ ବଂଶ ବାହାରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା: ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ହିଁ ପିତାମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୀତିନୀତି କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ। ତେଣୁ ପୁଅକୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ସହ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ: ବିବାହ ପରେ କନ୍ୟାକୁ ନୂଆ ଘରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ’ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ସେହି ପରିବାରର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଗଢ଼ିତୋଳେ।
୪. ସବୁ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଚଳିତ?
ପ୍ରାୟ ସବୁ ପ୍ରମୁଖ ଧର୍ମ ଯଥା ଇସଲାମ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଏବଂ ଯିହୁଦୀ ଧର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପୈତୃକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ପ୍ରଥା ଯୋଗୁଁ ଝିଅମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେବେ ଏହାର କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
