ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ମନ୍ଦିର ରହିଛି, ଯାହା ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ସମନ୍ବୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥାଏ। ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ୫ ମନ୍ଦିର ସମ୍ପର୍କରେ…
୧. Samaleswari Temple(ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର):
ସମ୍ବଲପୁର ସହରର ମହାନଦୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର। ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ମନ୍ଦିର ସମ୍ବଲପୁରର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ପ୍ରତୀକ। ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୌହାନ ରାଜବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବାଧିକ ଦର୍ଶନୀୟ ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର।
ଏହା ଶକ୍ତିପୀଠ ଭାବେ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି। ମନ୍ଦିରରେ ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବେଶ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ନୂଆଖାଇ ପର୍ବ ଏଠାରେ ବହୁ ଧୂମ୍ଧାମ୍ରେ ପାଳନ ହୁଏ। ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ମହାନଦୀର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆଖପାଖରେ ହୀରାକୁଦ ନଦୀ ବନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ବେଶ ଆକୃଷ୍ଟ କରୁଛି॥
୨.Nrusinghanath Temple(ନୃସିଂହନାଥ ମନ୍ଦିର):
ନୃସିଂହନାଥ ମନ୍ଦିର ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର। ବରଗଡ଼ ଜିଲାର ପାଇକମାଲ ନିକଟ ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ ପାହାଡ଼ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ। ଭଗବାନ ନୃସିଂହ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ଅବତାର)ଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ। ପାଟନା ରାଜା ବୈଜଲ ସିଂହ ଦେବ ୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହି ଐତିହାସିକ ମନ୍ଦିରର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଐତିହ୍ୟ ରହିଛି।
ଏହା ଶୈବ-ବୈଷ୍ଣବ ସମନ୍ବୟର ପ୍ରତୀକ। ମନ୍ଦିର ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା ଓ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି। ଏହାର ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ ଏବଂ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଗନ୍ଧମାର୍ଦନ ପାହାଡ଼ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛି।
୩. Harishankar Temple(ହରିଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର):
ହରିଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲା ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ ପାହାଡ଼ ତଲେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭଗବାନ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଶଙ୍କର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ସମନ୍ବୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଏହା ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ରୂପେ ପରିଚିତ। ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ମହତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା ରହିଛି, ଯାହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର। ଶିବରାତ୍ରି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପାଳନ ହୋଇଥାଏ। ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ ପାହାଡ଼ର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଖପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ।
୪. Pataneswari Temple (ପାଟଣେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର):
ବଲାଙ୍ଗୀର ପାଟଣେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର ବଲାଙ୍ଗୀର ସହରଠାରୁ ୩୮ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମା’ ପାଟଣେଶ୍ୱରୀ ହେଉଛନ୍ତି ପାଟଣଗଡ଼ର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ। ଏହି ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଆସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥଳ। ଏହା ବଲାଙ୍ଗୀରର ରାଜବଂଶର କୁଳଦେବୀ ମନ୍ଦିର ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଚୌହାନ ରାଜବଂଶ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ, ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଶକ୍ତି ପୀଠ । ମନ୍ଦିରର ସରଳ କିନ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ସମୟରେ ହେଉଥିବା ଭବ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ମା’ ପାଟଣେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିର ଅନୁଭବ ଜାଗ୍ରତ କରିଥାଏ।
୫.Budharaja Temple(ବୁଢାରାଜା ମନ୍ଦିର):
ସମ୍ବଲପୁର ସହର ଭିତରେ ଏକ ଛୋଟ ପାହାଡ ଉପରେ ବୁଢାରାଜା ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ। ମନ୍ଦିର ଚତୁପାର୍ଶ୍ୱରେ ଜଙ୍ଗଲ ଘେରି ରହିଛି। ଉପର ଭାଗରେ ଏକ ଶିବ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ମନ୍ଦିର ପ୍ରାୟ ୬୦୦-୭୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା। ଏହା ସମ୍ବଲପୁର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ବୁଢାରାଜା ବାବା’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ, ଏବଂ ଏହାକୁ ମନ୍ଦିରରେ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ଆସି ମହାଭକ୍ତିର ସହିତ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ, ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଅଛି। ବୁଢାରାଜ ମନ୍ଦିର ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ମନ୍ଦିରର ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ସମ୍ବଲପୁର ସହରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବା ଏକ ଅନୁପମ ଅନୁଭବ।
