ମୁମ୍ବାଇ,୩୦।୫: ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ (RBI) ର ସାମ୍ପ୍ରତିକ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ₹୨୦୦ ଏବଂ ₹୫୦୦ ମୂଲ୍ୟର ନକଲି ନୋଟ (ଫେକ ଇଣ୍ଡିଆନ କରେନ୍ସି ନୋଟ୍ସ – FICNs) ସଂଖ୍ୟାରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି। ୨୦୨୨-୨୩ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ ₹୫୦୦ ନୋଟରେ ୧୪.୪% ଏବଂ ₹୨୦୦ ନୋଟରେ ମାର୍ଜିନାଲ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ୯୧,୧୧୦ ଟି ₹୫୦୦ ଏବଂ ୨୭,୨୫୮ ଟି ₹୨୦୦ ନକଲି ନୋଟ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି।
ଏହା ସହିତ, ଅବୈଧ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ନକଲି ନୋଟର ପ୍ରଭାବକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଅସଲି ନୋଟ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। RBI ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ୧୭ଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅସଲି ନୋଟ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ:
ଅସଲି ନୋଟ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ୧୭ଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ଟେକ୍ସଚର ଏବଂ କାଗଜର ଗୁଣବତ୍ତା: ଅସଲି ନୋଟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଗଜରେ ତିଆରି, ଯାହା ଖସଖସିଆ ଟେକ୍ସଚର ରହିଥାଏ। ନକଲି ନୋଟ ସାଧାରଣତଃ ମସୃଣ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ନରମ ଲାଗେ।
- ରେଜଡ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ଉଚ୍ଚ ମୁଦ୍ରଣ (ରେଜଡ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ) ରହିଥାଏ, ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅନୁପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭାବେ କରାଯାଇଥାଏ।
- ୱାଟରମାର୍କ: ନୋଟକୁ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଧରିଲେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ “୫୦୦” କିମ୍ବା “୨୦୦” ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଟାଇପରେ ଦେଖାଯାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ୱାଟରମାର୍କ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।
- ସିକ୍ୟୁରିଟି ଥ୍ରେଡ: ଅସଲି ନୋଟରେ ଏକ ସିକ୍ୟୁରିଟି ଥ୍ରେଡ ରହିଥାଏ, ଯାହା ନୋଟକୁ ଟେକା କରି ଧରିଲେ “ଭାରତ” ଏବଂ “RBI” ଲେଖା ସହିତ ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ମୁଦ୍ରିତ ଅନୁକରଣ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାର ଗଭୀରତା ଓ ରଙ୍ଗ ବଦଳ ପ୍ରଭାବ ନଥାଏ।
- ମାଇକ୍ରୋ-ଲେଟରିଂ: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସିକ୍ୟୁରିଟି ଥ୍ରେଡ ମଧ୍ୟରେ “RBI” ଏବଂ ନୋଟର ମୂଲ୍ୟ ଛୋଟ ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ମାଗ୍ନିଫାୟିଂ ଗ୍ଲାସ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅନୁପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ଭୁଲ ଲେଖା ହୋଇଥାଏ।
- ସିରିଅଲ ନମ୍ବର: ଅସଲି ନୋଟରେ ସିରିଅଲ ନମ୍ବରରେ ଏକମାନ ଫଣ୍ଟ ଆକାର, ବ୍ୟବଧାନ ଏବଂ ସଠିକ ସଂନ୍ୟାସ ରହିଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଅସଂଗଠିତ ନମ୍ବର କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ ଫଣ୍ଟ ଦେଖାଯାଇପାରେ।
- ଡିନୋମିନେସନ ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ: ନୋଟର ସାମ୍ନାରେ ଇଂରାଜୀ ଓ ଦେବନାଗରୀରେ ଏବଂ ପଛପଟେ ୧୫ଟି ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାରେ ମୂଲ୍ୟ ଲେଖାଯାଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଫଣ୍ଟ ଶୈଳୀ ଅସଙ୍ଗତ କିମ୍ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ଖରାପ ଭାବେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇପାରେ।
- ଇଙ୍କ ଗୁଣବତ୍ତା: ଅସଲି ନୋଟରେ ଉଚ୍ଚଗୁଣବତ୍ତା ଇଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଇଙ୍କ ଝାଞ୍ଜି ହୋଇପାରେ, ରଙ୍ଗ ଫିକା ଦେଖାଯାଇପାରେ କିମ୍ବା ଅସମାନ ମୁଦ୍ରଣ ହୋଇପାରେ।
- ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି: ଅସଲି ନୋଟରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ମଝିରେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭାବେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇପାରେ।
ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଏବଂ ପ୍ରମିସ କ୍ଲଜ: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଭର୍ଣ୍ଣରଙ୍କ ସ୍ୱାକ୍ଷର ସହିତ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଏବଂ ପ୍ରମିସ କ୍ଲଜ ରହିଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ। - ନମ୍ବର ପ୍ୟାନେଲ: ନୋଟର ଉପର ବାମ ଏବଂ ତଳ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନମ୍ବର ପ୍ୟାନେଲରେ ଛୋଟରୁ ବଡ଼ ଅକ୍ଷର (ଆସେଣ୍ଡିଂ ଫଣ୍ଟ)ରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସଂଗଠିତ ହୋଇପାର।
- ରଙ୍ଗ ବଦଳାଉଥିବା ଇଙ୍କ: ₹୫୦୦ ନୋଟରେ ତଳ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୂଲ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ସବୁଜରୁ ନୀଳ ରଙ୍ଗକୁ ବଦଳାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହି ରଙ୍ଗ ବଦଳ ଅସମାନ ହୋଇପାରେ।
- ଲୁକ୍କାୟିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ନୋଟକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଣରେ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଧରିଲେ କିଛି ଲୁକ୍କାୟିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।
- ମୁଦ୍ରଣର ସଠିକତା: ଅସଲି ନୋଟରେ ଚିତ୍ର ଏବଂ ଲେଖାର ଧାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅସମାନ ହୋଇପାରେ।
- ଦେବନାଗରୀ ଲିପି: ₹୫୦୦ ନୋଟରେ ମୂଲ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଦେବନାଗରୀରେ ଲେଖାଯାଇ ଉଲ୍ଲମ୍ବ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହାର ସଠିକତା ନଥାଇପାରେ।
- RBI ଚିହ୍ନ: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ RBI ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।
- ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ: ନୋଟର ପଛପଟେ ୧୫ଟି ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାରେ ମୂଲ୍ୟ ସଠିକ ଭାବେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ନକଲି ନୋଟରେ ଏହି ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ ଭୁଲ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।
ନକଲି ନୋଟ ପାଇଲେ କ’ଣ କରିବେ?
ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତୁ: ନିକଟତମ ବ୍ୟାଙ୍କ କିମ୍ବା ପୋଲିସ ଷ୍ଟେସନରେ ନକଲି ନୋଟ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତୁ। ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଜବତ କରି RBIକୁ ରିପୋର୍ଟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ATMରୁ ନକଲି ନୋଟ ପାଇଲେ: ATMର CCTV କ୍ୟାମେରା ଆଡ଼କୁ ନୋଟ ଦେଖାନ୍ତୁ ଏବଂ ଉଠାଣ ରସିଦ ସାଇତି ରଖନ୍ତୁ। ବ୍ୟାଙ୍କରେ ନୋଟ ଏବଂ ରସିଦ ଜମା ଦିଅନ୍ତୁ, ସେମାନେ ଏକ ଫର୍ମ ପୂରଣ କରି ନୂଆ ନୋଟ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।
ସଚେତନତା ବଢ଼ାନ୍ତୁ: ନକଲି ନୋଟ ଚିହ୍ନଟ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବାର ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ।
ଆଇନଗତ ପଦକ୍ଷେପ: ନକଲି ନୋଟ ଲୁଚାଇବା କିମ୍ବା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଧାରା 489C ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡନୀୟ, ଯାହା ୭ ବର୍ଷରୁ ଆଜୀବନ କାରାଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ।
