ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପରମେଶ୍ୱର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ- ‘ଏକୋହମ ବହୁଷ୍ୟମ’। ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଁ ଜଣେ କିନ୍ତୁ ଅନେକ ହେବାକୁ ଦିଅ। ପରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସେହି ଇଚ୍ଛାର ସ୍ବରୂପ ପରିବାର କିମ୍ବା କୁହାଯାଇପାରେ ପରିବାରର ଗଠନ ସେହି ଧାରଣାର ଫଳ। ଏହି କାରଣରୁ ଆମ ସଂସ୍କୃତିରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସର୍ବଦା ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। କେହି ଏହାକୁ ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ମାୟାର ସଂସାର ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି କଳ୍ପନାର ରହସ୍ୟମୟ ଜଗତ। ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ପରିବାର ଯାହାକୁ ଆମର ଋଷି, ସନ୍ଥ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବମ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧିତ କରିଥିଲେ। ଭାରତରେ ଯେଉଁ ପରିବାର ଭାବନାର ବିସ୍ତାର ଘଟିଥିଲା ତାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ନାହିଁ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଯେଉଁ ପରିବାର ଭାରତରେ ଏକ ଭାବନା ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରିଥିଲା, ସେହି ପରିବାର ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଛି। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବାର କେବଳ ସ୍ବାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଏ। ଭାରତରେ, କିଛି ଲୋକଙ୍କ ଏକାଠି ସହାବସାନରେ ଏକ ପରିବାର ଗଠିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ ରହିଛି। ସମ୍ପର୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଜାୟ ରଖିବା ଭାରତୀୟ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଭାରତୀୟ ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି,୧୯୬୩ରେ ହିନ୍ଦୀ ସାହିତ୍ୟକାର ଜୈନେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ନିଜ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂଗ୍ରହ ‘ଇତସ୍ତତଃ’ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ପରିବାର ମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏଠାରେ ପାରସ୍ପରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି, ଶୃଙ୍ଖଳା ଅଛି। ପରିବାର ପରମ୍ପରାରେ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ଏକତ୍ରୀକରଣ ରହିଛି। ସେହି ଏକତ୍ରୀକରଣରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ସମପ୍ରୀତ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପରସ୍ପର ପାଇଁ ଆତ୍ମିୟତାର ଅପାର ଭାବନା ସହିତ ପରିବାର ଗଠିତ। ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତରେ ପରିବାରକୁ ଭାବପ୍ରବଣ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା, ବୈଚାରିକ ପରିପକ୍ୱତା, ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ଏକ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ଭାରତୀୟ ପରିବାରରେ, ମାତୃତ୍ୱର ଭାବନା ମା’ଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ପିତୃତ୍ୱର ଭାବନା ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ଏହି ଭାବନା ଯୋଗୁ, ପରିବାରର ଅଂଶ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଏକ ନୂତନ ପରିଚୟ ପାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ, ଜଣେ ମହିଳା ମା, ଭଉଣୀ, ଝିଅ, ମାଉସୀ, ଜେଜେମାଆ ମାଈଁ, ପିଉସୀ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ସେହିପରି, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପରିବାରରେ ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ମାମୁ, ମଉସା, ଜେଜେବାପା ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପରିଚୟ ଅନୁସାରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ପରିବାରରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱର ଭାବନା ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ବିଦୁର ନୀତି, ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ହିତୋପଦେଶ ସମେତ ଅନେକ ପୁସ୍ତକ ଏବଂ ଶ୍ଲୋକ ପରିବାରର ମହାନ୍ ଭାବନାକୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ – ‘ତ୍ୟଜେଦେକମ କୁଳସାର୍ଥେ, ଗ୍ରାମସାର୍ଥେ କୁଳମ ତ୍ୟଜେତ୍, ଗ୍ରାମମ ଜନପଦସାର୍ଥେ, ଆତ୍ମାର୍ଥେ ପୃଥିବୀମ ତ୍ୟଜେତ୍।’ ଅର୍ଥାତ୍ (ଯଦି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ) ପରିବାର ପାଇଁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବଳିଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଏକ ପରିବାରକୁ ବଳିଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଜିଲାର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଜଣେ ଗ୍ରାମକୁ ବଳିଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ସେହିପରି ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିନକୁ ଦିନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଛି। ବଜାରର ବର୍ଦ୍ଧିତ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଯୋଗୁ ଭଦ୍ରତା, ସଂସ୍କାର, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ନୈତିକତା, ପ୍ରଥା ଏବଂ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାଥମିକତାରୁ ଖସି ଦେଖାଣିଆ ଏବଂ ଔପଚାରିକତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି। ଭୌତିକବାଦୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ଟଙ୍କାର କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ ଲୋଭ ମଣିଷକୁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତି ନିରପେକ୍ଷ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା, ଯାହା ଫଳରେ ‘ଏକୋହମ ବହୁଷ୍ୟମ’ ର ନୀତିକୁ ଭୁଲି ମଣିଷ ଦିନକୁ ଦିନ ସାମୂହିକତାବାଦୀରୁ ବ୍ୟକ୍ତିବାଦୀ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିକୈନ୍ଦ୍ରିକ ହୋଇଗଲା।
ଭୂମଧ୍ୟସାଗର ଉପକୂଳରେ ଥିବା ଗ୍ରୀସ୍ର ରାଜଧାନୀ ଏଥେନ୍ସ ସକ୍ରେଟିସ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ଲେଟୋଙ୍କ ପରି ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ। ଦିନେ ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଥ ଡାୟୋନିସିସ ଦିବାଲୋକରେ ଲଣ୍ଠନ ଧରି କିଛି ଖୋଜୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରବଳ ଭିଡ଼ ଜମିଥିଲା। ଛକରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଭିଡ଼ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଯାଇଥିଲା। ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ”ଦିନର ପ୍ରଖର ଖରାରେ ଜଳୁଥିବା ଲଣ୍ଠନ ଧରି ଆପଣ କ’ଣ ଖୋଜୁଛନ୍ତି ?“ ସନ୍ଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ମୁଁ ଜଣେ ମଣିଷକୁ ଖୋଜୁଛି, ମାନବିକତା ଖୋଜୁଛି। ଜଣେ ବିଦ୍ରୋହୀ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ, ଆପଣ ଆମକୁ ଦେଖିପାରୁ ନାହାନ୍ତି କି? ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଡିଓନିସସ କହିଲେ ନା, ଆପଣମାନେ ମଣିଷ ନୁହନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମାଲିକ, ଦାସ, ପିତା, ପୁତ୍ର , ନେତା, ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଅନ୍ଧ ଧାର୍ମିକ, କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ନୁହନ୍ତି; ମୁଁ ଜଣେ ମଣିଷ ଏବଂ ମାନବିକତା ଖୋଜୁଛି। ଆଜି ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଲୋପ ପାଉଥିବା ମାନବିକତା ଯୋଗୁ ମଣିଷ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ୁଛି।
ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁ ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଭୟ ଏବଂ ଅସୁରକ୍ଷାର ଭାବନା ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି। ପୂର୍ବରୁ ପରିବାର ହିଁ ସମସ୍ତ ବାଧା ବିଘ୍ନରୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏକକ ପରିବାର ପରେ, ବ୍ୟକ୍ତିବାଦୀ ମଣିଷ ଟଙ୍କାର ଶକ୍ତିରେ ଭୟ ଏବଂ ଅସୁରକ୍ଷା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। କାରଣ, ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ଯଦି ପାଖରେ ଅର୍ଥ ଅଛି ତେବେ ଯେକୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିହେବ। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତି ନିରପେକ୍ଷ ଥିବା ମଣିଷର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ମନୋବଳ ଟଙ୍କା ଅର୍ଥାତ୍ ପୁଞ୍ଜିରେ ନିହିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିବାଦ ମଣିଷକୁ ପୁଞ୍ଜି ଦେଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତା’ର ଭାବପ୍ରବଣ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା, ବୈଚାରିକ ପରିପକ୍ୱତା, ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ଉନ୍ନତ ପରିବେଶ ଛଡ଼ାଇ ନେଲା। ଅନେକ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷର ବ୍ୟକ୍ତିବାଦକୁ ଆତ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି। ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଏମିଲ ଦୁର୍ଖିମଙ୍କ ମତରେ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ମଣିଷ ବ୍ୟକ୍ତିବାଦୀ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ନକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
ପ୍ରଣତି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମିଶ୍ର
ନୟାଗଡ଼, ମୋ:୯୪୩୭୬୪୨୯୪୭
