ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୋଣାର୍କଠାରେ ଅଭିନବ ଆଳତି ପରମ୍ପରା କଥା ପୂର୍ବ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ତାହାର ଏକ ଚମତ୍କାର ଦିଗ ରହିଛି। ଭାରତରେ ଅନ୍ୟ କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ର ବା ମନ୍ଦିରରେ ଏପରି ଆଳତି ପରମ୍ପରା ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଆମେ ପାଇନାହୁଁ। ତାହା ହେଉଛି ନବ ଆଳତି ପରମ୍ପରା। ଆମେ ଏହାକୁ ଆଲୋଚନା ଏଥିପାଇଁ କରୁଛୁ, ସଭିଏଁ ଜାଣନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରାରେ କିଭଳି ‘ପ୍ରକୃତି’ ଉପାସନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରଥମେ ‘ବର୍ଷ’କୁ ଆଳତି କରାଯାଉଥିଲା। ବର୍ଷକୁ ଭୂ-ଭାଗ ଅର୍ଥରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ହୁଏ। ୨- ପବିତ୍ର ନଦୀ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା’ଙ୍କୁ ଆଳତି କରାଯାଉଥିଲା। ୩- ତୀର୍ଥରାଜ ମହୋଦଧିଙ୍କୁ ଆଳତି କରାଯାଉଥିଲା (ପ୍ରାୟ ୮୦୦ ବର୍ଷ ତଳେ ବି ମହୋଦଧି ଆଳତି ପରମ୍ପରା ଥିଲା ବୋଲି ଶ୍ରୀପଦ୍ମକେଶର ଦେଉଳ କର୍ମାଙ୍ଗୀ ପୁସ୍ତକରୁ ଜଣାଯାଉଛି)। ୪- ପର୍ବତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଆଳତି କରାଯାଉଥିଲା। ୫- ଏଇଠି ଆଳତି ପରମ୍ପରାର ଚମକ ଓ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବା। ସମୟକୁ ସ୍ବାଗତ କରିବାର ପରମ୍ପରା। ସପ୍ତାହର ସାତଦିନକୁ ଆଳତି କରାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ରହସ୍ୟ ରହିଛି। ୬- ମାସର ‘କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ’କୁ ଆଳତି କରାଯାଏ। ଷୋହଳ କଳା ଓ ମାସିକ ଶିବରାତ୍ରି ବିଧି ଏହାରି ଭିତରେ ଅଛି। ୭- ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷକୁ ଆଳତି କରାଯାଏ। ୮- ‘ବ୍ରହ୍ମଗାୟତ୍ରୀ’ଙ୍କୁ ଆଳତି କରାଯାଏ। (ଅନ୍ୟ ୪୧ଟି ଗାୟତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣନା ଆମେ ପାଇ ନାହୁଁ)। ୯- ଶେଷରେ ‘ନବଗ୍ରହ’ଙ୍କୁ ଆଳତି କରାଯାଏ।
ଏହା ପ୍ରତିଦିନର ନୀତି। ତା’ ପରେ ବିଜେ ବିଗ୍ରହ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଳତି କରାଯାଏ। ପ୍ରତି ରବିବାର ଅର୍କବଟ ସମକ୍ଷରେ ଏକ ଆଲୋକ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ କରାଯାଉଥିଲା। ସେଇଠି ଗଜପତିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରାଯାଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ, ଠିକ୍ ଯେମିତି ପ୍ରତି ମାସର ଦୁଇ ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଦଧିନଉତି ଉପରକୁ ‘ମହାଦୀପ’ ଉଠିବା ପରେ ଗଜପତିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହାପରେ ଆମେ ଫେରିଯିବା ଆମର ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାଦଶତମ ପରମ୍ପରା ଦିଗକୁ।
ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ: ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୋଣରୁ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି। ଠିକ୍ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ କୋଣରୁ, ଆସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥିଲା, ଏବେ ବି ରହିଛି ଓଡ଼ିଆଙ୍କର ସେଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଦିବସ। ସେଥିପାଇଁ ସେଇଦିନ କୋଣାର୍କର ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କୂଳରେ ଜୀବନରେ ଥରେ ପଦାର୍ପଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ଥାଏ। ଏଠି ପାପ/ପୁଣ୍ୟ, ଧର୍ମ/ଅଧର୍ମ କଥା ମୁଖ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ଜୀବନକୁ ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ବାହିନେବା। ସେଥିପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ତୀରରେ ପ୍ରାର୍ଥନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ ମହର୍ଷିମାନେ।
ସେହିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାର ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରେକ୍ଷାପଟରେ ମହୋଦଧିର ପବିତ୍ର ଜଳରାଶି ମଧ୍ୟରୁ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏ ଅଲୌକିକତାର ସତ୍ୟତା ଜାଣିବା ପାଇଁ ବହୁବାର ଚେଷ୍ଟା କରିଛୁ। କିନ୍ତୁ ସେ ଦିନର ସେ ଆବିର୍ଭାବ ଆମେ ପାଇନାହୁଁ। ସେଥିପାଇଁ ଶ୍ରୀପଦ୍ମକେଶର ଦେଉଳ କର୍ମାଙ୍ଗୀ ମତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନା ଚାଲିଥିବାବେଳେ କୋଣାର୍କରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ମାଘ ପଞ୍ଚମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା। ତିନିଦିନ ବ୍ୟାପୀ ଏହା ଚାଲିଥିଲା। ସେହିଦିନ ଶ୍ରୀଆଦିତ୍ୟଙ୍କର ‘ଅଧରମାଳ’ ଶ୍ରୀପଦ୍ମକେଶର ମନ୍ଦିରରୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଏହା ପଛରେ ଦାର୍ଶନିକ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଶ୍ରୀମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଜେ ପ୍ରତିମା ଅଧରମାଳ ନେବାବେଳେ ସେଇ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ‘ଅର୍କବଟ’ ତଳେ ବିଜେ କରିଥାନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଆମେ କହିଛୁ- ଅର୍କବଟ ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟବଟ। ଅଧରମାଳ ପାଇବା ଅର୍ଥ- ଆଜ୍ଞାମାଳ। ଆଜ୍ଞା ପାଇବା ପରେ ଶ୍ରୀମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଜେପ୍ରତିମା ବିଜେ କରନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ତୀରକୁ। ସେ ବିଜେ କରୁଥିଲେ ରଥରେ। ସେଠାରେ ରଥ ପହଞ୍ଚତ୍ବା ପରେ ତାଙ୍କର ପୂଜାବିଧି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା।
ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ବିରାଟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସହିତ ରଥ ଆସି ଶ୍ରୀପଦ୍ମକେଶର ମନ୍ଦିରର ସିଂହଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚେ। ଶ୍ରୀମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପରେ ରାଜଗୁରୁ ଉକ୍ତ ରଥକୁ ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି। ସଂସ୍କାର ପରେ ଶ୍ରୀଆଦିତ୍ୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞାମାଳ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ- ସେବକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ରାଜଗୁରୁ ରଥକୁ ଦିଅନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ରଥ ଯିବା ପାଇଁ ପୁନଃ ଅନୁମତି ଦିଆଗଲା। ସେତେବେଳକୁ ଶ୍ରୀଆଦିତ୍ୟଙ୍କର ବଡ଼ ବିଜେ ପ୍ରତିମା ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଯାଇ ସିଂହାସନରେ ବିଜେ କରିସାରିଥାନ୍ତି।
ଡ. ସୁରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମିଶ୍ର