ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ରଥଯାତ୍ରା ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ବାୟୁ ଚାପର ତୀବ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଆପଣଙ୍କ କାନରେ ଏକ ଗୋଳମାଳିଆ ଓ ପ୍ରକମ୍ପିତ ଶବ୍ଦ ତରଙ୍ଗ ଆସି ବାଡ଼େଇ ହେଉଛି। ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି: ଏହା ସେହି ଜଟିଳ ତରଙ୍ଗକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ଆପଣଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖର ମଙ୍ଗଳମୟ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି, ଘଣ୍ଟର ରୁଣୁଝୁଣୁ କାଂସ୍ୟ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, କାହାଳୀର ଉଚ୍ଚ ହୁଙ୍କାର, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ମର୍ଦ୍ଦଳର ଗମ୍ଭୀର ଗୁରୁ ଗର୍ଜନ, ଝାଞ୍ଜର ତୀବ୍ର ଝଙ୍କାର, ତେଲିଙ୍ଗି ବାଜାର ପାରମ୍ପରିକ ଦ୍ରୁତ ତାଳ, ତୂରୀର ଶାଣିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସ୍ବର ଏବଂ ବଂଶୀର ସୁମଧୁର ତାନକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କରି ଶୁଣିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଉଛି। ସେମିତି ଭାବନ୍ତୁ, ବର୍ଷାଦିନର ଏକ ଭୋର୍ ସମୟରେ ଆପଣ ଗାଁର ପିଣ୍ଡାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ଚାରିଆଡ଼ୁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରିତ କାକଳି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିବ। ବାଛୁରିର କରୁଣ ହମ୍ବାରଡ଼ି ହେଉ କି ବେଙ୍ଗର ଅବିରତ କେଁଟର ରଡ଼ି, ଝିଣ୍ଟିକାର ଝିଁଝିଁ କର୍କଶ ଝିଁକାର ହେଉ କି ଘରଚଟିଆର ଚଞ୍ଚଳ କିଚିରିମିଚିରି ଅବା କୋଇଲିର ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କୁହୁତାନ- ଏସବୁ କେମିତି ସମ୍ଭବ ହେଉଛି ଯେ ଏତେସବୁ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ବର ମଧ୍ୟରୁ ବି ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରୁଛେ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି, ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ଏହି ମୂଳଦୁଆ ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନର ଇମେଜିଂ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ପରିଚାଳିତ କରେ ତାହା କୌଣସି ପ୍ରଚୁର ଅନୁଦାନପ୍ରାପ୍ତ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଗବେଷଣାଗାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିଲା। ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର ଅଶାନ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜଣେ ପୂର୍ବତନ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଜୋସେଫ ଫୁରିୟରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହମବତି ଆଲୁଅରେ କରାଯାଇଥିବା ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ଏହା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଏହି ଆକର୍ଷଣୀୟ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଛାତ୍ରୀଛାତ୍ର, ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ସହଜରେ ହାର୍ ନ ମାନିବା ପାଇଁ ସଦାସର୍ବଦା ପ୍ରେରିତ କରିବ।
୧. ସେହି ଶିକ୍ଷକ ଯିଏ ଦୁନିଆକୁ ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଦେଖିଥିଲେ : ଜିନ୍-ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଜୋସେଫ୍ ଫୋରିୟର (୧୭୬୮-୧୮୩୦) ଜଣେ ଫରାସୀ ଗଣିତଜ୍ଞ ଏବଂ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନୀ। ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସେହି ସମୟର ଇତିହାସ ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନାଟକୀୟ ଓ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଥିଲା। ମାତ୍ର ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ସେ ଅନାଥ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ସାମରିକ ବାହିନୀରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳର ସାମାଜିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ସୁଯୋଗ ମିଳିନଥିଲା। ଏହାପରେ ସେ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଜଣେ ପୁରୋହିତ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରେ ଗଣିତର ସୁନ୍ଦର ଦୁନିଆରେ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଥିଲେ। ଫୋରିୟର ମୂଳତଃ ଜଣେ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଥିଲେ। ସେ ପ୍ୟାରିସ୍ର ‘ଏକୋଲ ନର୍ମାଲ’ ଏବଂ ପରେ ‘ଏକୋଲ ପଲିଟେକ୍ନିକ୍’ରେ ଜଣେ ମେଧାବୀ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକତା ଜୀବନ ପ୍ରାୟତଃ ରାଜନୀତି ଯୋଗୁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର ଜଣେ ଦୃଢ଼ ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଏତେ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା ଯେ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଦୁଇ ଥର ଜେଲ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ସେ ଅଳ୍ପକେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ ବର୍ତ୍ତିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନେପୋଲିୟନ ବୋନାପାର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଇଜିପ୍ଟ ଅଭିଯାନରେ ଯାଇ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗବେଷଣାରେ ସାମିଲ ହେବା ପାଇଁ ମନୋନୀତ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଫେରିବା ପରେ ନେପୋଲିୟନ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରେନୋବଲର ପ୍ରିଫେକ୍ଟ (ରାଜ୍ୟପାଳ) ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହା ଏକ କଠିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା। ଦିନରେ ଫୋରିୟର ପ୍ରଶାସନିକ କାମ ଦେଖୁଥିଲେ, ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜମିର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାତିରେ, ସେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଭୁଲି ଗବେଷଣାତ୍ମକ ସନ୍ଦର୍ଭ ପଢ଼ାପଢ଼ି କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ତାହା ଥିଲା ଏକ ଶକ୍ତ ଲୁହା ଚଦର ବା ରଡ୍ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଉତ୍ତାପ କିପରି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ?
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ହିଁ ସଫଳତାର ଚାବିକାଠିି : ଉତ୍ତାପର ଏହି ରହସ୍ୟ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଯାଇ ଫୋରିୟର ଏକ ଅଭିନବ ଗାଣିତିକ ଧାରଣା ପାଇଲେ। ୧୮୦୭ ମସିହାରେ ସେ ପ୍ୟାରିସ୍ ଏକାଡେମୀ ଅଫ୍ ସାଇନ୍ସେସ୍ର ଏକ ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ ଗବେଷଣା ପତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେ ଏକ ଦାବି କରିଥିଲେ ଯାହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ସମୁଦାୟକୁ ଚକିତ କରିଦେଇଥିଲା। ଯେକୌଣସି କ୍ରମାଗତ ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଥିବା ଗାଣିତିକ ଫଙ୍କଶନ ତାହା ଯେତେ ଜଟିଳ କିମ୍ବା ଅନିୟମିତ ହୋଇଥାଉ ନା କାହିଁକି ତାହାକୁ କେତେକ ସରଳ ସାଇନ ଏବଂ କୋସାଇନ ତରଙ୍ଗର ସମଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା କେତେ ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ଥିଲା ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଏକ ଜଟିଳ ଗାଣିତିକ ସଙ୍କେତକୁ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ମିଶ୍ରିତ ରଙ୍ଗ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ। ଫୋରିୟର ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଏହି ରଙ୍ଗ ଏକ ଅବିଭାଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ପ୍ରାଥମିକ ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର (ଶୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସାଇନ ତରଙ୍ଗ) ଏକ ଠିକ୍ ମିଶ୍ରଣ। ତାଙ୍କ ସମସାମୟିକ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୋସେଫ୍-ଲୁଇସ ଲାଗ୍ରାଞ୍ଜ ଏବଂ ପିଏର୍-ସାଇମନ ଲାପ୍ଲାସ୍ଙ୍କ ଭଳି ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣିତଜ୍ଞମାନେ ସାମିଲ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଲାଗ୍ରାଞ୍ଜ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଯେ ସରଳ, ବଙ୍କା ବକ୍ରରେଖାଗୁଡ଼ିକ କେବେ ହେଲେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବା ଅସଂଯୁକ୍ତ ଆକାର (ଯେପରିକି ଏକ ‘ସ୍କୋୟାର୍ ୱେଭ’)କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରତିରୂପ କରିପାରିବ ନାହିଁ ତଥାପି, ଫୁରିୟରଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଠିକ୍ ଥିଲା। ସେ ଏହାକୁ ଫୋରିୟର ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଯାହା ଦୁଇଟି ଦୁନିଆ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ଭାବରେ କାମ କରେ: ଟାଇମ୍ ଡୋମେନ, ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏକ ସଙ୍କେତ କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଏବଂ ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସି ଡୋମେନ, ଯାହା ସେହି ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ମୂଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଗଣିତକୁ ବାସ୍ତବତାରେ ପରିଣତ କରି ସାର୍ବଜନୀନ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ କରିବା: ଫୋରିୟର ଷ୍ଟିମ ଇଞ୍ଜିନର ସେହି ସମୟରେ କେବଳ ଥର୍ମୋଡାଇନାମିକ ଉତ୍ତାପ ପ୍ରବାହକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ସେ କେବେ କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ଗଣିତ ୨୧ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ଡିଜିଟାଲ ଡିଏନ୍ଏ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ଯେତେବେଳେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ବିକଶିତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଫୋରିୟର ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମ ଗଣନା କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁତ ମନ୍ଥର ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୯୬୫ ମସିହାରେ ଗଣିତଜ୍ଞମାନେ ଫାଷ୍ଟ ଫୋରିୟର ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମ (FFT) ଆଲଗୋରିଦମ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଯାହା କମ୍ପ୍ୟୁଟରକୁ ଏହି ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ମିଲିସେକେଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଲା। ଏହା ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ ବିପ୍ଳବ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଉପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଉପଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଗଣିତ କେବଳ ଏକ କାଳ୍ପନିକ ବା ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଷୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅନେକ ଉପାଦେୟତା ରହିଛି। (କ୍ରମଶଃ…)
ପ୍ର. ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ବିଶ୍ୱାଳ
-ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ବିଭାଗ, ଜାତୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଗବେଷଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (NISER), ଭୁବନେଶ୍ୱର
ମୋ : ୯୧୭୮୩୧୧୧୮୮
