ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ପୂର୍ବତନ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରିକେଟର ମାଥ୍ୟୁ ହେଡେନଙ୍କୁ ସମ୍ପ୍ରତି ଖେଳ ପଡ଼ିଆରେ ଅଳିଆ ଉଠାଇ ସଫା କରୁଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ପ୍ରଥମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ସାଧାରଣ ଲାଗୁଥାଇପାରେ ଓ କେବଳ ଏକ ସରଳ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟପରି ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରଚ୍ଛଦପଟରେ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ନମ୍ରତାର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନୁହେଁ ବରଂ ନାଗରିକ ଚେତନା ଭାବନାର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ। ଆମ ସମାଜରେ ପ୍ରାୟତଃ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବା ଏକ ମୂଲ୍ୟକୁ ଏହା ଉଜାଗର କରେ, ଯାହା ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ଭାବନା। ଅନେକ ଲୋକ ଆଶା କରନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ ସହଭାଗୀ ହୋଇ ଦାୟିତ୍ୱ ନେବେ ଓ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି ଦାୟିତ୍ୱ ନିଜଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାଗରିକ ଚେତନା ଏମିତି ଏକ ଗୁଣ, ଯାହା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଜାତିର ଚରିତ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ କହିଥିଲେ, ”ଏକ ଜାତିର ସଂସ୍କୃତି ତା’ର ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ବାସ କରେ।“ ନାଗରିକ ଭାବନା ହେଉଛି ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଯାହା ତା’ର ନାଗରିକଙ୍କର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଜାତିର ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ନାଗରିକ ଚେତନାକୁ ସାଧାରଣତଃ କେବଳ ନିୟମ ପାଳନ କିମ୍ବା ଆଇନକୁ ମାନିବା ବୋଲି ଭାବିଲେ ଏହାର ପରିସର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ହେଉଛି ସମୂହ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଭାବରେ କାମ କରିବାର ସଚେତନତା ଓ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଜିର ସମାଜରେ ଏହାର ବିରୋଧାଭାସ ଦେଖାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞ ନୁହନ୍ତି କେବଳ ସେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ‘ପାନଛେପ ପକାଇବା ନିଷେଧ’ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଅଧିକ ଦାଗଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ‘ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା ପକାଅ ନାହିଁ’ ଲେଖାଥିବା ସାଇନ ବୋର୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ ହିଁ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା ଗଦା ହୋଇଥାଏ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଟ୍ରାଫିକ ସିଗ୍ନାଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବ୍ୟବଧାନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ସଙ୍କଟ। ନାଗରିକ ଚେତନା କେବଳ ଠିକ୍ ଭୁଲ୍ କ’ଣ ତାହା ଜାଣିବା ନୁହେଁ ବରଂ ଏହା ହେଉଛି କେହି ନ ଦେଖୁଥିଲାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେହି କାମକୁ ଠିକ ଭାବରେ ସର୍ବଦା ସମ୍ପାଦନ କରିବା। ନାଗରିକ ଚେତନା କେବଳ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଦୈନଦିନ ଜୀବନରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥାଇ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦାୟିତ୍ୱରୁ ବେଶି ସୁବିଧାକୁ ବାଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ସବୁବେଳେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ଅଭ୍ୟାସ, ଅନାଗ୍ରହ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ନ ଥାଏ ବୋଲି ଧାରଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଏପରି ମନୋଭାବ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟାଧିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ, ଅଳିଆ ପକାଯିବା ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନିଅନ୍ତୁ। ଡଷ୍ଟବିନ କେବଳ କିଛି ପାଦ ଦୂରରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବୋତଲ ଏବଂ ଅଳିଆ ପ୍ରାୟତଃ ଭୂମିରେ ଏଣେତେଣେ ପକାଯାଏ। ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ସଫା କରିବେ ଏହି ଧାରଣା ଆଚରଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇ ଚାଲିଛି। ନିୟମ ଅଛି, ସଚେତନତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରିବାର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଅଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ନାଗରିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର ଅଭାବ ଯୋଗୁ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପତ୍ତି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ‘ଲେଖନ୍ତୁ ନାହିଁ’ ଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଥିବା କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଅଯଥା ପୋଷ୍ଟରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସହଭାଗୀ ସମ୍ପଦ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱର ଅଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପତ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର, ପ୍ରାୟତଃ ଏପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଯେପରି ଏହା କାହାର ନୁହେଁ। ଧାଡ଼ିରେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବରେ ଛିଡାହେବା ଦ୍ୱାରା ଟିକେଟ କାଉଣ୍ଟର, ବସ ଷ୍ଟପ କିମ୍ବା ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ହୋଇଥାଏ। ତଥାପି, ଅନେକ ଲୋକ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତି ଓ ଭିଡ ଜମାଇ ହଂଗାମା କରନ୍ତି। ଏହି ଆଚରଣ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଜ୍ଞାନ ଓ ନାଗରିକ ଚେତନାର ଅଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ଏହି ସମସ୍ୟାର ଜଡ ନିୟମର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ରହିଛି। ନାଗରିକ ଚେତନା କେବଳ ସାଇବୋର୍ଡ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମାଜ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଭିତରୁ ଆସିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ପୂରଣ କରିବାରେ ଶିକ୍ଷା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ନାଗରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ କେବଳ ଧାରଣା ଭାବରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ପରିବାର ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିର ପ୍ରୟୋଗ ଆବଶ୍ୟକ। ଯେତେବେଳେ ଉଲ୍ଲଂଘନଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇ ନ ଥାଏ, ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ବୋଲି ପ୍ରତୀୟମାନ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସଚେତନତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ନିୟମ କେବଳ ପ୍ରଣୟନରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଯେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ ସେତେବେଳେ ସମାଜ ପ୍ରଗତି କରେ। ପ୍ରକୃତ ନାଗରିକ ଚେତନାର ପ୍ରତିଫଳନ ସେତେବେଳେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ କେହି ଦେଖୁ ନ ଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଠିକ କାମ କରିବାକୁ ବାଛନ୍ତି।
ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଉଦାହରଣ ଦେଖିଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଦୃଢ଼ ନାଗରିକ ଚେତନା କିପରି ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ । ଜାପାନରେ, ସ୍ବଚ୍ଛତା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନିୟମ ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ଅଭ୍ୟାସ। ସ୍କୁଲ ପିଲାମାନେ ନିଜର ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ସଫା କରନ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପରେ ନାଗରିକମାନେ ସ୍ବେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଅଳିଆ ସଂଗ୍ରହ ଓ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି। ସେହିପରି, ସିଙ୍ଗାପୁରରେ କଠୋର ଆଇନ ସହିତ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଆଚରଣ ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଛି। ଅଳିଆ, ଛେପ ପକାଇବା କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗାରୁଜା ପାଇଁ ଭାରୀ ଜରିମାନା ଲାଗୁ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ସହିତ, ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଏକ ମାନସିକତାକୁ ଗଠନ କରିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଜର୍ମାନୀରେ, ନାଗରିକ ଚେତନା ଦୈନନ୍ଦିନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ରାସ୍ତା ଖାଲି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଟ୍ରାଫିକ ନିୟମକୁ କଠୋର ଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା ପୃଥକୀକରଣ ସଠିକତାର ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ଆବର୍ଜନା ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଏଠାରେ ଏକ ଜୀବନଶୈଳୀ।
ଏହି ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣ ଏକ ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ଯାହା ହେଉଛି ନାଗରିକ ଚେତନା କେବଳ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଭୟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମନୋଭାବ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସମୂହ ଦାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଠିକ୍ ନିୟମ ସହିତ ନାଗରିକ ଚେତନା ହିଁ ଏକ ସୁସଂଘଟିତ ଓ ଉନ୍ନତ ସମାଜର ଆଧାର ଏଥିରେ ତିଳେ ମାତ୍ର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
– ସହକାରୀ ପ୍ରଫେସର,
ଢେଙ୍କାନାଳ ସ୍ବୟଂଶାସିତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ
ମୋ: ୯୯୩୭୨୮୫୬୭୨
