ଏକ ରବିବାରର ମେଘୁଆ ସକାଳ। ମୁଁ ବାଲକୋନୀରେ ବସି ଖବରକାଗଜ ପଢ଼ିବା ସହିତ ଗରମ ଚା ଢୋକର ମଜା ନେଉଥିଲି ଓ ମୋ ପୁଅ ଓମ୍ ସେଠାରେ ମୋ ପାଖରେ ବସିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏକ କଳା ବଡ଼ ପୋକ, କେଉଁଆଡୁ ଉଡ଼ି ଆସି ଆମ ଗୋଡ଼ ପାଖରେ ପଡ଼ିଲା ତାକୁ ଦେଖି ଓମ୍ ଡରିଗଲା ଓ କହିଲା ଏହି ଭୟାନକ କୀଟକୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦିଅ। ମୁଁ ଟିକେ ହସିକି କହିଲି, ”ଏହା ଏକ ଭୟାନକ କୀଟ ନୁହେଁ ବରଂ ଆମର ତଥା ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତର ଅତି ଉପକାରୀ କୀଟ।“ ଏହା ଶୁଣି ଓମ୍ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମୋ ମୁହଁକୁ ଅନାଇଲା। ଏତିକି ବେଳେ ମଇଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ସଫେଇ କର୍ମଚାରୀ, ଝାଡୁ ଏବଂ ଗାଡ଼ି ଧରି, ରାସ୍ତାରେ ଅଳିଆ ଅଳିଆ ଡାକ ଦେଇ ଦେଇ ଆମ ଘର ସାମ୍ନା ରାସ୍ତା ଅତିକ୍ରମ କଲା। ତାକୁ ଦେଖି ମୁ ପଚାରିଲି ଏ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିଛୁ। ସେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କହିଲା ହଁ, ସେ ହେଲା ଅଳିଆ ବାଲା। ମୁଁ ଟିକେ ହସି କି କହିଲି ସେ ସଫେଇ ବାଲା ଆମେ ଅଳିଆ ବାଲା। ମୁଁ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଦେଖିଲି ଏବଂ କହିଲି, ”ସେମାନଙ୍କର କାମ ଆମକୁ ଅସନା ଲାଗିପାରେ ଓ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଟିକେ ଭାବିଲ ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ କଷ୍ଟକର କାମ, ଯାହା କେହି କରନ୍ତିନି ସେ କାମ ସେମାନେ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ବିନା, ଆମର ସହର ଗୁଡ଼ିକ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନାରେ ବୁଡ଼ିଯିବ। ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗୁ ଆମ ପରିବେଶ ସ୍ବଚ୍ଛ ରହେ ଓ ଆମେ ସୁସ୍ଥ ରହୁ। ରାସ୍ତାର ଏହି ମଳିମୁଣ୍ଡିଆ ଲୋକଟି ଯେପରି ଆମ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟର ଓ ପରିବେଶର ନୀରବ ରକ୍ଷକ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ତୋତେ ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିବା ଏହି କୁନି କୀଟଟି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ମଳ ସଫା କରି ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ବଚ୍ଛ ରଖୁଥିବା ପୃଥିବୀର ସଫେଇ କର୍ମଚାରୀ- ଗୋବର ପୋକ। ଏହି କୀଟକୁ ଇଂଲିଶରେ ଡଙ୍ଗ୍ ବିଟଲ ଓ ହିନ୍ଦୀରେ ଗୁବ୍ରେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ମତ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍କାରାବେଇଓଡିଆ ମହା ପରିବାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ସ୍କାରାବେଇଡାଇ ପରିବାରର ସ୍କାରାବେଇନାଏ ଏବଂ ଆଫୋଡିନାଏ ଉପପରିବାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ଥରେ ଭାବି ଦେଖ ପୃଥିବୀରେ କୋଟି କୋଟି ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ମଳ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ମଳକୁ ସଫା କରିବାକୁ କେହି ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ପୃଥିବୀ ମଳ ଗଦାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ସାରନ୍ତାଣି ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗ ବ୍ୟାଧି ବ୍ୟାପି ପୃଥିବୀର ଜୀବଜଗତ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇ ଯାଇଥାନ୍ତା। ଭଗବାନ ବା ପ୍ରକୃତି ଏହି କୁନି କୀଟ ଗୋବର ପୋକକୁ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ମଳ ସଫା କରିବାର ମହାନ ଦାୟିତ୍ୱ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି।
ଗୋବର ପୋକ ହେଉଛି କ୍ଷେତ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଘାସଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଛୋଟ କୀଟ। ସେମାନେ ପଶୁମାନଙ୍କ ଗୋବର ଖାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି – ଯାହାକୁ ଆମେ ମଳ ବୋଲି କହିଥାଉ। ସେମାନେ ୫୦ କିମି ଦୂରରୁ ପଶୁମାନଙ୍କ ଗନ୍ଧ ଶୁଙ୍ଘି ପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ଗୋବରକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ବଲ୍ କରି ଠେଲି ଠେଲି ନିଅନ୍ତି। ତୁ ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବୁ ଯେ ଗୋବର ପୋକ ନିଜ ଓଜନର ୧୦୦୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ଓଜନର ଗୋବର ବଲ୍କୁ ଠେଲି ଠେଲି ନେଇପାରେ, ଯାହା ଜଣେ ମଣିଷ ୧୦ଟି ବସକୁ ଏକା ସଙ୍ଗେ ଠେଲିବା ସଙ୍ଗେ ସମାନ। କେତେକ କୀଟ ଗୋବରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛୋଟ ବଲ କରି ମାଟି ତଳେ ପୋତି ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳି ଗୋବରକୁ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଯଦିଓ ଏହା ଆମକୁ ଅପ୍ରୀତିକର ମନେ ହୋଇପାରେ, ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ଏହା ସ୍ବଚ୍ଛତାର ଏକ ଦାନ। ଯେପରି ଝାଡ଼ୁଦାରମାନେ ଆମର ଚାରିପାଖକୁ ସଫା ରଖନ୍ତି, ସେହିପରି ଗୋବର ପୋକମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ପରିଷ୍କାର ରଖନ୍ତି ଓ ପ୍ରକୃତି, ଜୀବଜଗତ ସର୍ବୋପରି ମାନବ ଜାତିର ବହୁ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଯଥା ପାରିବେଶିକ ସଫେଇ। ସେମାନେ ଗୋବର ଜମା ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରି ମାଟି କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହାଦ୍ବାରା ମାଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ପରୋକ୍ଷରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ପୋତି ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୋବର ମାଟିକୁ ପୁଷ୍ଟିକର ପଦାର୍ଥ ସହିତ ସମୃଦ୍ଧ କରେ ଓ ଜୈବିକ ସାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଗଛ ତଥା ଫସଲ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା – ଚାରଣ ଭୂମିରେ, ଗୋବର ପୋକମାନେ କୀଟପତଙ୍ଗ ହ୍ରାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ପଶୁପାଳନ ପାଇଁ ଚାରଣ ଭୂମିର ଗୁଣବତ୍ତା ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି। ଗୋବର ପୋକ କୃଷକକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସାର ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ କୀଟନାଶକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ କୃତ୍ରିମ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ କରି ଏହାର ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବରୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ପରିବେଶକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗୋବରରୁ ମିଥେନ ବାଷ୍ପ ବାହାରେ। ଯାହା ଏକ ସବୁଜ କୋଠରି ତଥା ବିଷାକ୍ତ ବାଷ୍ପ। ଏହା ବାୟୁ ମଣ୍ଡଳର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଗୋବର ପୋକ ଗୋବରକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଏହି ବାଷ୍ପ ଉତ୍ପାଦନକୁ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ କମେଇ ଦିଏ ଓ ବାୟୁ ମଣ୍ଡଳର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରତିହତ କରେ।
କିନ୍ତୁ ଚାଷ ଜମିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର, ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଗୋବର ପରିମାଣ କମିବା, ଜୈବ ବିବିଧତାର ଅସନ୍ତୁଳନ ଗୋବର ପୋକମାନଙ୍କ ବଂଶ ଲୋପ କରିବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ସେମାନେ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇ ଗଲେ ପରିବେଶ ଅସନ୍ତୁଳିତ ହୋଇଯିବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବହୁ ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସବୁ ପ୍ରକାର ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆମେ ପୋକର କାମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ କହିଲି, ”ଝାଡୁଦାର ଏବଂ ପୋକ ଉଭୟ ସମାନ କାମ କରୁଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ମଇଳା ଛାଡି ଯାଆନ୍ତି ତାହା ସଫା କରିବା ସେମାନଙ୍କର କାମ। ଏହି କାମ ଅପରିଷ୍କାର ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିଶ୍ୱକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ କରିଥାଏ।“ ତେଣୁ ମଇଳା ସଫା କରୁଥିବା ଲୋକ ସବୁବେଳେ ମହାନ ଅଟେ। ତାଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଆମ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସମ୍ମତି ପ୍ରକାଶ କରେ। ମୋ ପୁଅ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇଲା ଓ କହିଲା ହଁ ମଇଳା ସଫା କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରକୃତରେ ମହାନ। ତେଣୁ ଗୋବର ପୋକ ଓ ଝାଡୁଦାର ଉଭୟ ହିରୋ। ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିପାରୁ ନାହାନ୍ତି। ଠିକ୍ ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଲି।
ଗୋବର ପୋକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ସଫା କରିବା ନୀଚ ନୁହେଁ – ଏହା ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ନୀରବରେ ପ୍ରକୃତିର ସେବା କରେ, ଯେପରି ଆମର ଝାଡୁଦାରମାନେ ନୀରବରେ ସମାଜର ସେବା କରନ୍ତି। ଉଭୟ ଆମର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି, ଆମ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍ବଚ୍ଛ ରଖନ୍ତି। ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ନୀରବ ଶ୍ରମିକ ଉଭୟ ମଣିଷ ଏବଂ କୀଟପତଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମର ଆଖି ଖୋଲିବା ଏବଂ ଆମର ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରୟାସକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଗୋବର ପୋକ କିମ୍ବା ସଫେଇ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଘୃଣା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା। କେବେ ଭୁଲିଯିବା ନାହିଁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛୋଟ ହାତ, ଯେତେ ଅଣଦେଖା ହେଉ, ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଦେବାଶିଷ ମହାନ୍ତି
-ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ, ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ବିଭାଗ,
ଢେଙ୍କାନାଳ ସ୍ବୟଂ ଶାସିତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ
ମୋ: ୯୮୬୧୩୯୧୧୯୦
