ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାପକ କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପ୍ରଦୂଷକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହା ୫ ମିଲିମିଟରରୁ ଛୋଟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ପରିଭାଷିତ। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ତିଳ ବିହନ ତୁଳନାତ୍ମକ ଖଣ୍ଡରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନାନୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏତେ ଛୋଟ ଯେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମଣିଷ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି। କିଛି ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବରେ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣୀୟ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରିକି ପ୍ରସାଧନ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀରେ ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ମାଇକ୍ରୋବିଡ୍ କିମ୍ବା କପଡ଼ାରୁ ନିର୍ଗତ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଫାଇବର ଇତ୍ୟାଦି। ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବସ୍ତୁ – ବୋତଲ, ପ୍ୟାକେଜିଂ, ମାଛ ଧରିବା ଜାଲ, ଟାୟାର ଏବଂ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀର ଧୀର ବିଭାଜନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ପବନ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଚାପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଲ୍ୟାଣ୍ଡଫିଲ୍ସରୁ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ର ଯାତ୍ରା ନିରନ୍ତର ଏବଂ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ। ପ୍ରତିଦିନ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷଣରେ ଯୋଗଦାନ କରେ। ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ପୋଷାକ ଧୋଇବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତି ଥରରେ ହଜାର ହଜାର ମାଇକ୍ରୋଫାଇବର ନିର୍ଗତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରାସ୍ତା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଟାୟାର ଘଷି ହେବା ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରବର କଣିକା ବାୟୁରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଶିଳ୍ପ ରଙ୍ଗ, ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଆବରଣ ଏବଂ କସମେଟିକ୍ ଗ୍ଲିଟର ବର୍ଦ୍ଧିତ ବୋଝକୁ ଆହୁରି ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଯଦିଓ ଅପଚୟ ଜଳ ଚିକିତ୍ସା କେନ୍ଦ୍ର ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଅଂଶକୁ ବାହାର କରିପାରେ, ଅନେକ ଫିଲ୍ଟେରେଶନରୁ ଖସି ଜଳୀୟ ପ୍ରଣାଳୀରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ। ଏକ ସଦ୍ୟତମ ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧୧ ନିୟୁତ ଟନ୍ରୁ ଅଧିକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ୨୦୪୦ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ତିନି ଗୁଣ ହେବ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ର ସ୍ରୋତ ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପରିବହନ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆର୍କଟିକ୍ ବରଫ, ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକ୍ ତୁଷାର ଏବଂ ହିମାଳୟ ପରି ଉଚ୍ଚ-ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ସମେତ ସବୁଠାରୁ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ପରିବେଶରେ ଜମା କରେ। ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବିସ୍ତାରର ଗ୍ରହୀୟ ସ୍କେଲକୁ ହାଇଲାଇଟ୍ କରୁଛି।
ସାମୁଦ୍ରିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଜୀବ। ସେମାନଙ୍କର ଆକାର ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଶିକାର ସହିତ ସମାନତା ହେତୁ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ତା’ପରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ କାରଣ ଛୋଟ ମାଛ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବଡ଼ ଶିକାରୀମାନେ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ଟ୍ରୋଫିକ୍ ସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଜୈବସଞ୍ଚୟ ହୁଏ। ୭୦୦ରୁ ଅଧିକ ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରଜାତି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଜଡିତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି। ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଶରୀରର ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅବରୋଧ କରିପାରେ, ପୁଷ୍ଟିକର ଅବଶୋଷଣକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ ଏବଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଆଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଶାରୀରିକ କ୍ଷତି ବ୍ୟତୀତ, ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ରାସାୟନିକ ପ୍ରଦୂଷଣର ବାହକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ସେମାନଙ୍କର ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ ଆଖପାଖର ଜଳରୁ ସ୍ଥାୟୀ ଜୈବ ପ୍ରଦୂଷକ, ଭାରି ଧାତୁ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନକୁ ସହଜରେ ଶୋଷିତ କରିପାରେ।
ସମସ୍ୟା ସାମୁଦ୍ରିକ ପରିବେଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଦୂରକୁ ବିସ୍ତାରିତ। ସ୍ଥଳଜ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍, ବିଶେଷକରି କୃଷି ମୃତ୍ତିକା, ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ମଲ୍ଚିଙ୍ଗ, ସ୍ବେରେଜ୍ କାଦୁଅ ଏବଂ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଅପଚୟ ବ୍ୟବହାର ଚାଷ ଜମିରେ ବହୁ ପରିମାଣର ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ କଣିକା ପ୍ରବେଶ କରାଏ। ଗବେଷଣା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ମାଟିରେ ଏବେ ସମୁଦ୍ର ତୁଳନାରେ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଅଧିକ ଘନତା ଥାଇପାରେ। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ମାଟି ଗଠନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ, ଜୀବାଣୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବୃଦ୍ଧିକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନକୁ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବାଧା ଦେଇପାରେ। କୃଷି ମାନବ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀର ମୂଳଦୁଆ ଗଠନ କରୁଥିବାରୁ, ମାଟିରେ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଜମା ହେବା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ବାୟୁବାହୀ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏକ୍ସପୋଜରର ଆଉ ଏକ ବିଶେଷ ଦିଗକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା, ଶୁଖାଇବା ଏବଂ ଧୋଇବା ସମୟରେ ନିର୍ଗତ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଫାଇବର ଘର ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାର ବାୟୁରେ ଝୁଲିଯାଏ। ସହରାଞ୍ଚଳ ପରିବେଶରେ କରାଯାଇଥିବା ଅଧ୍ୟୟନରୁ ପ୍ରତି ଘନ ମିଟର ବାୟୁରେ ଦଶରୁ ଶହ ଶହ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ କଣିକା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ ପୃଷ୍ଠରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୂଷିତ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମାନବ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରଣାଳୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେପରିକି ଟେବୁଲ୍ ଲୁଣ, ମହୁ, ବୋତଲ ପାଣି, ବିୟର ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ରକ୍ତ, ଫୁସ୍ଫୁସ୍, ପ୍ଲାସେଣ୍ଟାଲ୍ ଟିସୁ ଏବଂ ସ୍ତନ କ୍ଷୀର ସମେତ ମାନବ ଜୈବିକ ନମୁନାରେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ଉପସ୍ଥିତି ଆଧୁନିକ ମାନବ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ମଧ୍ୟରେ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ କେତେ ପରିମାଣରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛି।
ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାୟିତା ଯୋଗୁ ବିପଜ୍ଜନକ। ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଜୈବିକ ଅପଘଟନ କରେ ନାହିଁ; ବରଂ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ପରିଚୟ ବଜାୟ ରଖି ସର୍ବଦା ଛୋଟ କଣିକାରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳସ୍ବରୂପ, ପ୍ରାୟତଃ ଉତ୍ପାଦିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଅଂଶ ପରିବେଶରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରହିଥାଏ। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ସ୍ପଞ୍ଜ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କର୍କଟ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ପଲିକ୍ଲୋରିନେଟେଡ୍ ବାଇଫିନାଇଲ୍ସ, ପଲିସାଇକ୍ଲିକ୍ ଆରୋମାଟିକ୍ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଭଳି ହରମୋନ୍-ବିଘ୍ନକାରୀ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷିତ କରନ୍ତି। ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଏହି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଟିସୁଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜୈବିକ କ୍ଷତିକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ। ଅଲ୍ଟ୍ରାଭାୟୋଲେଟ୍ ବିକିରଣ ଅଧୀନରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଅବକ୍ଷୟ ମିଥେନ ଏବଂ ଇଥିଲିନ୍ ପରି ସବୁଜଗୃହ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ କରେ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ମାଇକ୍ରୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। (କ୍ରମଶଃ…)
ଡ. ଶିବାନୀ ମହାପାତ୍ର
-ସହକାରୀ ପ୍ରଫେସର (ଗବେଷଣା), ଜୈବପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା କେନ୍ଦ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ଭୁବନେଶ୍ୱର
ମୋ : ୬୩୭୨୫୯୮୯୯୩
