ବିଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମରେ ଉପବାସର ପରମ୍ପରା ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଉପବାସ ଅଛି ଯାହାକୁ ସବୁଠାରୁ କଷ୍ଟକର ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାଣିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ପଡେ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ନବରାତ୍ରି ଚାଲିଛି। ଏହି ଅବସରରେ ଅନେକ ଲୋକ ନଅ ଦିନର ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହି ବର୍ଷର ନବରାତ୍ରି 10 ଦିନ ପାଇଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମରେ ଉପବାସର ପରମ୍ପରା ରହିଥିବା ବେଳେ, କିଛି ଉପବାସ ପ୍ରକୃତରେ କଷ୍ଟକର। ଆପଣଙ୍କୁ କହି ରଖୁଛୁ ଯେ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ କଷ୍ଟକର ଉପବାସ ଏକ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ ସହିତ ଜଡିତ। ଏହା ଏତେ କଷ୍ଟକର ଯେ ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏହି ଉପବାସକୁ ସନ୍ଥରା କିମ୍ବା ସାଲ୍ଲେଖାନା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଜୈନ ଧର୍ମର। ଜୈନ ଧର୍ମରେ, ଭିକ୍ଷୁ ଏବଂ ନନମାନେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଜୀବନଯାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନଶୈଳୀ ଏପରି ଯେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ମନେହୁଏ। ସେମାନେ ସର୍ବଦା ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରୁହନ୍ତି, ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କେବେବି ପ୍ଲେଟ କିମ୍ବା ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର ହାତ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପାତ୍ର ଯାହାରୁ ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ପିଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ କେଶ ଲମ୍ବା ହେବା ମାତ୍ରେ ଏହାକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁଥିରୁ ରକ୍ତସ୍ରାବ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
“ସନ୍ଥାରା” କିମ୍ବା “ସାଲ୍ଲେଖାନା” ଉପବାସରେ, ସାଧୁ କିମ୍ବା ସାଧ୍ୱୀ କିମ୍ବା ଅନୁଗାମୀମାନେ କିଛି ସପ୍ତାହ କିମ୍ବା ମାସ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ କେତେକ ସମୟରେ ଜଳ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଉପବାସର ଐତିହାସିକ ଉଦାହରଣ 68 ଦିନରୁ 423 ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପବାସ କେବଳ ଜଳ କିମ୍ବା ସର୍ବନିମ୍ନ ଜଳ ସହିତ ପାଳନ କରାଯାଉଥିଲା।
ଏହାକୁ କାହିଁକି ସବୁଠାରୁ କଷ୍ଟକର ଉପବାସ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ?
– ଏକ ପ୍ରକାରେ, ଏହି ଉପବାସ ପାଳନ କରିବାର କାରଣ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ସ୍ବେଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଏକ ସଙ୍କେତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ଜଣେ ଏପରି କଷ୍ଟକର ଉପବାସ ପାଳନ କରେ।
– ଏହି ଉପବାସକୁ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ, ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ତା’ର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଦିଏ, ଜଣେ ସେୱଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ। ଏହି ଉପବାସକୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
– ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଜଣେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ତା’ପରେ ପାଣି ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇପାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶରୀର ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
-ଏଥିରେ କେବଳ କ୍ଷୁଧା ଏବଂ ତୃଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କଷ୍ଟ ଏବଂ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଭ୍ରମ ବନ୍ଧନର ମଧ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
-ଏହା କେବଳ ଏକ ଶାରୀରିକ ଉପବାସ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମ-ଶୃଙ୍ଖଳା, ବିଚକ୍ଷଣତା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ।
-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ଦୂର କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ସହ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ।
ଏହାଠାରୁ କ’ଣ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର କୌଣସି ଉପବାସ ଅଛି?
ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ସାଲ୍ଲେଖାନାକୁ ପରମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଯଦି “କଠିନ” କୁ “ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା” କିମ୍ବା “ଦୀର୍ଘ ଅବଧି” ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ କଠୋର ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି ଯାହା ତୁଳନାତ୍ମକ।
କିଛି ଯୋଗୀ ମହାସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ସ୍ବେଚ୍ଛାକୃତ ମୃତ୍ୟୁ ଉପବାସ।
ତିବ୍ବତୀୟ ଯୋଗୀଙ୍କ ତୁକଦମ ଉପବାସ, ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ବସିଥିବା ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହନ୍ତି।
– ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ, ତୁକଦମରେ ଜଣେ ଯୋଗୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶରୀର ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ଠିଆ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ, ହିମାଳୟରେ ନଗ୍ନ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ମୌନ ଉପବାସ ଭଳି କଷ୍ଟକର ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
– ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ, “ନିର୍ଜଳା ଏକାଦଶୀ” ଉପବାସକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟକର ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ କାରଣ ଏଥିରେ ଦିନସାରା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
– ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ପରମ୍ପରାରେ, କଳା ଉପବାସରେ ଦିନସାରା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ନିରାମିଷ ଭୋଜନ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ କପ୍ଟିକ ଅର୍ଥୋଡକ୍ସ ଚର୍ଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।
– ଯିହୁଦୀ ଧର୍ମରେ, “ୟୋମ କିପ୍ପୁର” ଉପବାସରେ 25 ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ସମସ୍ତ ବୟସ୍କଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ।
-ରମଜାନ ଏକ କଠୋର ଇସଲାମିକ ପାଳନ, ବିଶେଷକରି ଉତ୍ତର ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବାଲୋକ 20-21 ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ଉଭୟ ନିଷିଦ୍ଧ।
କେଉଁ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ସର୍ବାଧିକ ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି?
ଭାରତରେ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଉପବାସ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଳଦ୍ୱୀପ, ସାଉଦି ଆରବ, ପାକିସ୍ତାନ ଏବଂ ଅନେକ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଧାର୍ମିକତାର ପ୍ରତିଶତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ, ଜୈନ ଧର୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମରେ ବର୍ଷସାରା – ସପ୍ତାହିକ, ମାସିକ, ବାର୍ଷିକ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପବାସ ଏବଂ ଉପବାସ ପାଳନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
