ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଏବଂ କଷ୍ଟ ବିଷୟରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଳୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଯନ୍ତ୍ରଣା କେବେ ପିଛା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
बन्धाय विषयाऽऽसक्तं मुक्त्यै निर्विषयं मनः।
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ॥
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ ମନକୁ ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର କାରଣ କହିଛନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଈଶ୍ବର ଆତ୍ମାକୁ ମାନବ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ବସ୍ତୁ ଏବଂ ସଂଲଗ୍ନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଜଡିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କରିଥାଏ। ଚାଣକ୍ୟ ଏହାକୁ ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି।
ଚାଣକ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ମନ ନିଜେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତା ଇଚ୍ଛା ଆଡକୁ ଠେଲିଦିଏ। ପରେ ପାପ-କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଥାଏ। ମନ କଥାକୁ ଶୁଣୁଥିବା ଥିବା ମଣିଷ ଜୀବନ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ କେବେବି ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଚାଣକ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା କରିବା ପରେ ହିଁ ତାଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ ସମ୍ଭବ। ମାନବ ଦାସତ୍ୱ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି ମନ। ବିଷୟଗୁଡ଼ିକରେ ଫସି ରହିଥିବା ମନ ହେଉଛି ମାନବ ବନ୍ଧନର କାରଣ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ମନ ମନୁଷ୍ୟର ମୁକ୍ତିର କାରଣ।
