ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଗାଈଗୋଠ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ ଗଜପତି। ମୂଳରୁ ଏ ଦିଗ ପ୍ରତି ସେ ନିଘା ରଖିଥିଲେ। ଶହେଜଣ ଗାଈଆଳ ଥିଲେ। ଜଣେ ଗାଈଆଳ ୩୦ଟି ଗାଈଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିଲେ। ଶହେ ଗାଈଆଳଙ୍କ ମୁଖିଆ ଥିଲେ ଭାଗୀରଥି ମହାଭୋଇ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଭାଗୀରଥି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଉପହାର। ଉପହାର ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ରହି ଦେଇଥିଲେ ମହାଶ୍ରମ (ଗଜପତି)। ଗାଈଙ୍କ ପାଇଁ ମୋଟାଧାନ ଯୋଗାଇଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା। ଦୁହଁାଳିଆ ଗାଈଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ନଜର ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଭରଣ ଭରଣ (୮୦ଗୌଣୀ) ଅକୁଟା ଧାନ ଗାଈଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଖଞ୍ଜା ରହିଥିଲା। କେବଳ ଗଜପତି ମହାଭୋଇଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ ତାହା ନୁହେଁ, ମହାରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ। ନିଜେ ମହାରାଣୀ ଗାଈଗୋଠ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟତମ ମୁଖିଆ ରାମ ମହାଭୋଇଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ। ଗାଈଙ୍କ କାମ କରିବା ପାଇଁ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିପାଇଁ ୭୪ଜଣ ନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ନାରୀଙ୍କ ମୁଖିଆ ଥିଲେ ସୁଖୀ ମହାଭୋଇ। ସେ ମଧ୍ୟ ୭୪ ଜଣଙ୍କ ପାଉଣା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।
ବାସ୍ତବରେ ଗାଈଗୋଠର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ନାରୀ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଗୋ-ପାଳନ, ଗୋ-ସୁରକ୍ଷା ସହଜ ବ୍ୟାପାର ନୁହେଁ। ଦୁହଁାଳିଆ ଗାଈ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଦୁଗ୍ଧ ବନ୍ଦ କଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଇ ପୁଣି ଦୁହଁାଳିଆ ଗାଈ ଆଣି ଗୋଠରେ ସାମିଲ କରାଯାଉଥିଲା। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଚାରି ଶିବିର, ଶିବିର ବାଦ ବି ଶ୍ରମିକ, ପଥୁରିଆ, କର୍ମଚାରୀ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଗ୍ଧ, ଦହି, ଛେନା ଓ ଘିଅ ଯୋଗାଇଦେବା ଗଜପତିଙ୍କର ଅସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ ତ ଆଉ ଓମ୍ଫେଡ କ୍ଷୀର କି ଦହି, କି ଘିଅ ବିକ୍ରି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନ ଥିଲା। ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ପାଇଟିଆଳ ବା ମୂଲିଆ ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ସୁଆଁସିଆ’ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଏମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅସମାନ ପଥର, ବନ୍ଧୁର ବା ମସୃଣ ନ ହୋଇଥିବା ପଥରକୁ ଚଉପଟ କରିବା କାମ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ବର୍ଷାଋତୁରେ କିଛିଦିନ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ରହୁଥିଲା। କାମ ବନ୍ଦ ହେଲେ ବି ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଯେପରି ସେମାନଙ୍କ ପାଉଣା ପାଇବେ ତା’ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା, ସୁଆଁସିଆଙ୍କୁ ସେହିପରି ପାଉଣା ଦିଆଯାଉଥିଲା। ‘କାମ ନାହିଁ ତ ପଇସା ନାହିଁ’ ଏପରି ନୀତି ନ ଥିଲା। ସୁଆଁସିଆଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେଜଣ ଜଗୁଆଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ୩୦ଜଣ ଜଗୁଆଳି ଦିନରାତି କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ସୁଆଁସିଆ ଓ ଜଗୁଆଳି ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରା ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଯୋଗ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
ସୁଆଁସିଆ ଦଳର ମୁଖିଆଙ୍କୁ ‘ସୁଆଁସିଆ ନାୟକ’ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବାହାରୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଆଁସିଆ ଆଣି କାମ ତୁଲାଉଥିଲେ। ପଥରଖମ୍ବ କଳ ଗୟଳରେ ଉଠାଇବା, ଗାତ ଖୋଳିବା, ଗାତ ପୋତିବା, କଳ-ଗୟଳ ଗଞ୍ଜିବା, ଚୂନ ପଥର ଚଟାଣ ଉପରେ କଳାମୁଗୁନି ପଥର ଖଞ୍ଜିବାରେ ମହାରଣାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା, ପଥର ପାହାଚ ନିର୍ମାଣବେଳେ ୨୭ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସହଯୋଗ, ବାଉଁଶ କିଳା ସବୁ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପୋତିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସୁଆଁସିଆମାନେ ତୁଲାଉଥିଲେ।
ସେହିପରି ନାରୀ ସୁଆଁସିଆଙ୍କ ପାଇଁ କାମିକା ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବାର ଦେଖାଯାଏ। ମୂଳଦୁଆ କାମ ସରିଲେ କିମ୍ବା ପଥର ଖମ୍ବ ଖଞ୍ଜାହେବା ପରେ ମାଟିରେ ପୋତାଯାଉ ନ ଥିଲା। ତା’ ମୂଳରେ ଚୂନପଥର ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଜାବ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଖାଲି ଚୂନପଥର ନୁହେଁ, ତା’ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଯାଉଥିଲା। ଏହି ମିଶେଇବା କାମ ଓ ମୂଳଦୁଆ ପୋତିବା କାମ ନାରୀ ଶ୍ରମିକମାନେ କରୁଥିଲେ।
ଡ. ସୁରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମିଶ୍ର