ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୧୭।୪: ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଏପରି ଦୁଇଟି ମାମଲା ବିଚାରାଧୀନ ଅଛି ଯାହା ୯ ଜଣ ବିଚାରପତିଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନ ବେଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଣି ହେବ। ଏହି ଦୁଇଟି ମାମଲା ୨୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ କୋର୍ଟରେ ବିଚାରାଧୀନ ଅଛି।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ୭୦ ବର୍ଷର ଇତିହାସରେ, ୯ ଜଣ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ କମ। କୋର୍ଟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ୧୮ ଜଣ ନଅ ଜଣ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠର ରାୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ମାମଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ଦାବିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ୯ ଜଣ ବିଚାରପତିଙ୍କ ବେଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟତଃ ସମ୍ବିଧାନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହ ଜଡିତ ଜଟିଳ ମାମଲାର ଶୁଣାଣି କରନ୍ତି।
ଅକ୍ଟୋବର ୭, ୨୦୨୩ରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଡିଓ୍ବାଇ ଚନ୍ଦ୍ରଚୁଡଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୯ ଜଣ ବିଚାରପତିଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନ ବେଞ୍ଚ ସମ୍ମୁଖରେ ଚାରୋଟି ମାମଲାର ତାଲିକା ରଖାଯାଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ କୋର୍ଟ ଏହି ଦୁଇଟି ମାମଲାର ଶୁଣାଣି କରିବାକୁ ପଡିବ।
ଏହି ମାମଲା ମୁମ୍ବାଇର ଘରୋଇ ଜମି ମାଲିକଙ୍କ ବିଷୟରେ। ସେମାନେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପୁରୁଣା କୋଠାକୁ ନେଇ ମରାମତି କରିବାକୁ ବିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉତ୍ସ’ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇପାରିବ କି? ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି (ଯେପରିକି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର କାରଖାନା କିମ୍ବା ଜମି) ମଧ୍ୟ ‘ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ବଳ’ ଅଧୀନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ କି?
ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୯ (ଖ) ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ତଥା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସାଧାରଣ ହିତ ପାଇଁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଭଳି ନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଅଧୀନରେ ଆସିଛି, ଯାହାର ନାମ ହେଉଛି ‘ରାଜ୍ୟ ନୀତିର ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା’। ଏଗୁଡିକ ହେଉଛି ନୀତି ଯାହା ଧ୍ୟାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ସିଧାସଳଖ ନାଗରିକଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ସରଳ ଶବ୍ଦରେ, ଧାରା ୩୯(ଖ) ଦେଶର ସମ୍ବଳ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ବଣ୍ଟନ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାକୁ ରାଜ୍ୟକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛି। କିନ୍ତୁ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ।
ମୁମ୍ବାଇରେ ଅନେକ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଅଧାଭଙ୍ଗା ବିଲ୍ଡିଂ ଅଛି ଯାହା ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ବାସ କରିବା ବିପଦଜନକ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ତଥାପି, ଲୋକମାନେ ଏହି ଘରେ ଭଡାନେଇ ରୁହନ୍ତି। ଏହି କୋଠାଗୁଡ଼ିକର ମରାମତି ଏବଂ ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ହାଉସିଂ ଆଣ୍ଡ ଏରିଆ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ ଆକ୍ଟ ୧୯୭୬ (MHADA) ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅଟ୍ଟାଳିକାର ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ସେସ ଆଦାୟ କରାଯାଏ। ଏହି ଟଙ୍କା ମୁମ୍ବାଇ ବିଲଡିଂ ମରାମତି ଏବଂ ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ ବୋର୍ଡ (ଏମବିଆରଆରବି) କୁ ଦିଆଯାଇଛି ଯାହା ଏହି ‘ସେସ ବିଲ୍ଡିଂ’ର ମରାମତି ଏବଂ ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଯତ୍ନ ନେଉଛି।
ବାଙ୍ଗାଲୋର ଜଳ ଯୋଗାଣ ଏବଂ ସ୍ବେରେଜ ବୋର୍ଡ ବନାମ ଏ ରାଜପ୍ପା (୧୯୭୮) ମାମଲାରେ ଭାରତର ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଛି। ସାତଜଣ ବିଚାରପତି ବେଞ୍ଚ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଆଲ ବିବାଦ ଅଧିନିୟମ ୧୯୪୭ (IDA) ଅନୁଯାୟୀ ‘ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରି’ ଶବ୍ଦର ଏକ ବ୍ୟାପକ ସଂଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି। ଅନେକ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କର୍ମଚାରୀମାନେ ଏହି ସଜ୍ଞାର ପରିସରକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସେମାନେ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବୋର୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହୋଇଥିବା କିଛି କର୍ମଚାରୀ ସେମାନଙ୍କ ଦେୟ ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଶିଳ୍ପ ବିବାଦ ଅଧିନିୟମ (ଆଇଡିଏ) ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ମାମଲା ଦାୟର କରିଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ, ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାକୁ ନେଇ କୋର୍ଟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ୧୯୯୬ ରେ, ‘ବାଙ୍ଗାଲୋର ଜଳ ଯୋଗାଣ’ ମାମଲା ଉପରେ ଆଧାର କରି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ତିନିଜଣିଆ ଖଣ୍ଡପୀଠ କହିଛନ୍ତି ଯେ ‘ଶିଳ୍ପ’ ପରିଭାଷା ଅନୁଯାୟୀ ‘ସାମାଜିକ ବନ ବିଭାଗ’ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯିବ। କିନ୍ତୁ ୨୦୦୧ରେ, ଦୁଇ ବିଚାରପତି ବେଞ୍ଚ ଏକ ଭିନ୍ନ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ବନ ବିଭାଗ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟର ଏକ ‘ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ’ ଏବଂ ଏହା କାହିଁକି ଶିଳ୍ପ ବର୍ଗରେ ପଡ଼ିବ ତାହା ଆବେଦନକାରୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ନାହାଁନ୍ତି।
ଏହିପରି, ଦୁଇଟି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲା, ଯାହା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ତା’ପରେ ସେ ଶିଳ୍ପ ବିବାଦ ଆଇନ (ଆଇଡିଏ) ଅନୁଯାୟୀ ଶିଳ୍ପର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ବାଙ୍ଗାଲୋର ଜଳ ଯୋଗାଣ ମାମଲାରେ ଶିଳ୍ପ ଶବ୍ଦ ଏତେ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଛି ଯେ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସେହି ଆଇନ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରେ ଅନେକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଦେଇଛି।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ‘ଶିଳ୍ପ’ର ସଂଜ୍ଞା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିବା ପାଇଁ, ମେ ୨୦୦୫ରେ ଜଷ୍ଟିସ ଧର୍ମାଧିକାରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ପାଞ୍ଚ ଜଣିଆ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଏହି ମାମଲାକୁ ନଅ ଜଣିଆ ଖଣ୍ଡପୀଠକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ଏହି ମାମଲା କୋର୍ଟରେ ବିଚାରାଧୀନ ଅଛି।
