ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଯନ୍ତ୍ର ଆଜି ମାନବ ସମାଜର ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଏମିତି ବଦଳାଇ ଦେଇଛି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମର ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପ ମୋବାଇଲ ଫୋନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। କେବଳ ଘର ଭିତରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜର ପ୍ରତିଟି କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରର ଆଧିପତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଗାଁ ହାଟ, ପରିବା ବଜାର, ଲୁଗା ଦୋକାନ- ଯେଉଁଠିକୁ ଯିବେ ସେଠାରେ ଗ୍ରାହକ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ଭଳି ହସଖୁସିର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଦରଦାମ କଷାକଷି କରିବା ବଦଳରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଫୋନ୍ରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ପରିବା କିଣିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଆଖି ମୋବାଇଲ ସ୍କ୍ରିନ ଉପରେ। ପୂର୍ବରୁ ହାଟ ବଜାର ଥିଲା ସାମାଜିକ ମିଳନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ, ଯେଉଁଠି ପରସ୍ପରର ଭଲମନ୍ଦ, ହାନିଲାଭ ପଚାରି ବୁଝୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେଠାରେ ସବୁ ଅଛି, କେବଳ ଆପଣାପଣର ସେହି ଦୁଇ ପଦ କଥା ହିଁ ହଜିଯାଇଛି।
ଏହି ସମସ୍ୟା ବସ୍ଷ୍ଟାଣ୍ଡ, ରେଳଷ୍ଟେଶନ କିମ୍ବା ଯାନବାହନ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ। ପୂର୍ବରୁ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଅଚିହ୍ନା ବ୍ୟକ୍ତିଟିଏ କିଛି ସମୟର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ବନ୍ଧୁ ପାଲଟି ଯାଉଥିଲା, ଦୁଃଖସୁଖ ବାଣ୍ଟୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଶହଶହ ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାକୀ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜର ମୋବାଇଲ ଦୁନିଆରେ ବନ୍ଦି। ବସ୍ଷ୍ଟାଣ୍ଡରେ ଗାଡ଼ି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ଫୋନ୍ରେ ହଜିଯାଉଛନ୍ତି ଯେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖଦେଇ କିଏ ଗଲା କିମ୍ବା ଆସିଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜାଣିପାରୁ ନାହାନ୍ତି। ସେହିପରି ଅଫିସ ବା କାର୍ଯ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକରେ କାମ ଅପେକ୍ଷା ମୋବାଇଲର ଅଦୃଶ୍ୟ ଝଟକା କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ବିଚଳିତ କରୁଛି। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଫୋନ ଚେକ୍ କରିବାକୁ ସେମାନେ ଆଦୌ ଭୁଲୁନାହାନ୍ତି, ଯେମିତି ଏହା ଏକ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ଗୁରୁତର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଛି।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ମୋବାଇଲ ଆସକ୍ତି କୌଣସି ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟଠାରୁ କିଛି କମ୍ ନୁହଁ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ମୋବାଇଲରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗିନ ଚିତ୍ର ବା ତଥ୍ୟ ଦେଖୁ, ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ଆମକୁ ଏଭଳି ଏକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଆମେ ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆର ସମ୍ପର୍କ ଅପେକ୍ଷା ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦୁନିଆର ମାୟାଜାଲ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଯାଉ। ଏହାର କାରଣ ମୋବାଇଲ ସ୍କ୍ରିନ୍ରୁ ବାହାରୁଥିବା ନୀଳ ଆଲୋକ ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କର ଶୋଇବା ଚକ୍ରକୁ ଏମିତି ବିଗାଡ଼ି ଦିଏ ଯେ, ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଦ୍ରାହୀନତା, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ଏବଂ ମାନସିକ ଚାପର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି। ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଫୋନ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ମସ୍ତିଷ୍କ ଠିକ୍ ସମୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଘଟଣାର ଆଶଙ୍କା ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ପୂର୍ବରୁ ସାମାଜିକ ପର୍ବପର୍ବାଣି ବା ମିଳନର ଅର୍ଥ ଥିଲା ପରସ୍ପର ସହ ଗପସପ କରିବା ଓ ଅନୁଭୂତି ବାଣ୍ଟିବା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେଲ୍ଫି ନେବା ଏବଂ ତାକୁ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ଅପଲୋଡ୍ କରିବା ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଲଟିଛି। ଆମେ ‘ଭର୍ଚୁଆଲ’ ଦୁନିଆର ଅଚିହ୍ନା ଲୋକଙ୍କ ‘ଲାଇକ’ ପାଇଁ ଯେତିକି ବ୍ୟାକୁଳ, ନିଜ ଘରର ବୟସ୍କ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହ ଦୁଇ ପଦ କଥା ହେବା ପାଇଁ ସେତିକି ଆଗ୍ରହୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୂରତା ପରିବାରର ପାରମ୍ପରିକ ଗଠନକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମା’ବାପା ନିଜେ ଫୋନ୍ରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରୁହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିଜ ଅଜାଣତରେ ପିଲାଙ୍କ ଆଗରେ ଏକ ଭୁଲ୍ ଆଦର୍ଶ ଥୋଇଥାନ୍ତି।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ମୋବାଇଲ ଆସକ୍ତି କୌଣସି ମାଦକ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିଶାଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ। ମୋବାଇଲ ସ୍କ୍ରିନ୍ରୁ ନିର୍ଗତ ‘ନୀଳ ଆଲୋକ’ ଆମ ଶରୀରର ପ୍ରାକୃତିକ ସମୟଚକ୍ରକୁ ବିଗାଡ଼ି ଦିଏ। ଏହା ‘ମେଲାଟୋନିନ’ ହରମୋନ୍କୁ କମାଇ ଦେଇ ନିଦ୍ରାହୀନତା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେହିପରି ପ୍ରତିଟି ନୋଟିଫିକେଶନ ସହ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ‘ଡୋପାମିନ’ର ଯେଉଁ ଝଟକା ଲାଗେ, ତାହା ମଣିଷକୁ ବାରମ୍ବାର ଫୋନ ଚେକ୍ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିଡ଼ିଚିଡ଼ାପଣ ଏବଂ ପିଲାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ଆମେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ଯେ ଆମେ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଲାଉଛୁ ନା ଯନ୍ତ୍ର ଆମକୁ ଚଲାଉଛି? ମୋବାଇଲ ଆଜି ଅଛି ଓ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ, କିନ୍ତୁ ଥରେ ପାରିବାରିକ ସ୍ନେହ ଓ ଶିଶୁର ଶୈଶବ ହଜିଗଲେ ତାକୁ ଆଉ କୌଣସି ‘ଡାଉନଲୋଡ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଫେରାଇ ଅଣାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆମକୁ ପିଲାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଫୋନ୍ ବ୍ୟବହାର କମାଇ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସମୟ ବିତାଇବାକୁ ହେବ। ପିଲାଙ୍କୁ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ ପରି ଶସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଶୃଙ୍ଖଳା ସଂସ୍କାରର ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଇବାକୁ ହେବ। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ମାୟାଜାଲରୁ ନିଜକୁ ଓ ନିଜର ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମ୍ପର୍କଭରା ସମାଜ ଗଠନ କରିବା।
ଆଜି ସମୟ ଆସିଛି ଆମକୁ ନିଜର ଆଚରଣ ବଦଳାଇବାକୁ ହେବ। ମୋବାଇଲ ଏକ ଉପକରଣ ମାତ୍ର, ଏହା ଜୀବନ ନୁହେଁ। ପରିବା ବଜାରରେ କିଣାବିକା କରିବା ବେଳେ ହେଉ କିମ୍ବା ବସ୍ରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ବେଳେ, ପାଖରେ ବସିଥିବା ମଣିଷଟି ସହ ଦୁଇ ପଦ କଥା ହେବା ହିଁ ବାସ୍ତବ ସମାଜର ଲକ୍ଷଣ। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ‘ଡିଜିଟାଲ ମାୟାଜାଲ’ରୁ ବାହାରି ପରସ୍ପରକୁ ସମୟ ଦେବା। ଯଦି ଆମେ ବଡ଼ମାନେ ନିଜକୁ ସୁଧାରି ନେବା, ତେବେ ଆମର ଆଗାମୀ ଭବିଷ୍ୟତ ନିଶ୍ଚୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଏହି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ ବରଂ ଶୃଙ୍ଖଳା ରୂପକ ଶାସ୍ତ୍ର ଧରାଇ ଦେଇ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା। ଆମ ଜୀବନର ଥିବା ବଳକା ମୂଲ୍ୟବାନ ସମୟ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ଆମ ହାତରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେବା ନାହିଁ।
ମମତା ମହାନ୍ତି
– ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଝାଡ଼େଶ୍ୱର ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାଶନାଲ ସ୍କୁଲ, ବାଲେଶ୍ୱର
ମୋ: ୮୬୩୭୨୭୨୭୩୯
