ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ଆରମ୍ଭ ଅଛି ମାନେ ଶେଷ ବି ଅଛି। ସେମିତି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଶେଷ ବି ହୁଏ। କିଛି ଯୁଦ୍ଧ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୁଏ, ଆଉ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ସମୟ ନେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ନିରାଟ ସତ ହେଉଛି ଶେଷରେ ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତ ହିଁ ଘଟେ। ଏହା କେବଳ କିପରି ବନ୍ଦ ହେବ ତାହା ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ।
ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବାର କେବଳ ପାଞ୍ଚଟି ମୌଳିକ ଉପାୟ ଅଛି। ଯେପରି ଅନାଦି କାଳରୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼େଇ, ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନୀତିରେ ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ ସେହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।
ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା:
ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇପାରେ ଯେତେବେଳେ ସଂଘର୍ଷର ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅଧିକ ପକ୍ଷ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଜଣେ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ତା’ର ସେନା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିପାରେ। ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ଅଚଳାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଢ଼ିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟଥା ଏକ ନିରର୍ଥକ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ନ ରଖିବାକୁ ବାଛିପାରନ୍ତି। ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୌଣସି ଆଲୋଚନା ଚୁକ୍ତି ନାହିଁ ଯାହା ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥାଏ। ଏହା କେବଳ ଏକପାଖିଆ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ଉଭୟ ପକ୍ଷର ନୀରବ ବୁଝାମଣାରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଚାଇନା-ଭାରତ ସୀମା ଯୁଦ୍ଧ
୧୯୬୨ ଏବଂ ୧୯୬୨ରେ ଚାଇନା ଏବଂ ଭାରତୀୟମାନେ ବିବାଦୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲେ। ଶତ୍ରୁତା ଏକ ମାସରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଥିଲା ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ। ଶେଷରେ ଚାଇନା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଝାଉ ଏନଲାଇ ୧୯ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୨ରେ ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷକୁ ଏକପାଖିଆ ଯୁଦ୍ଧବିରତିର ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
ଏକ ସାମରିକ ବାହିନୀ ଅନ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସେହି ଭୂମିର ବାସିନ୍ଦାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖି ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇପାରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ,ୟ ଏହି ପରାଧୀନତାକୁ ପରିଭାଷିତ କରୁଥିବା କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଉପକରଣ କିମ୍ବା ଚୁକ୍ତି ନାହିଁ – ଏହା କେବଳ ଏକ ସତ୍ୟ ସଫଳ।
ଉଦାହରଣ: ଉତ୍ତର ଭିଏତନାମ ଦକ୍ଷିଣ ଭିଏତନାମର ଯୁଦ୍ଧ
ପ୍ୟାରିସ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି ସ୍ବାକ୍ଷର ପରେ, ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭିଏତନାମ ଏକ ପୃଥକ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଲୋଚନା କରିବା କଥା ଥିଲା। ତଥାପି ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୭୫ରେ, ଉତ୍ତର ଭିଏତନାମ ପୁନର୍ବାର ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ କଲା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭିଏତନାମ ସେନାକୁ ପରାସ୍ତ କଲା। ସେହି ବର୍ଷ ଜୁଲାଇ ସୁଦ୍ଧା, ସାଇଗନ ପତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭିଏତନାମ, ଯାହାକୁ ୮୮ଟି ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଏକ ସ୍ବାଧୀନ ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବରେ ସ୍ବୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ, ଆଉ ତାହା ନ ଥିଲା।
ଡି ଫ୍ୟାକ୍ଟୋ ସରେଣ୍ଡର:
ଏହା ଆଲୋଚନାମୂଳକ ସରେଣ୍ଡର ବା ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଏକ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପରାଜିତ ପକ୍ଷ ଏହାର ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ସହିତ ଜଡିତ କିଛି ସର୍ତ୍ତାବଳୀକୁ ସଂହିତାବଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ। ସେହି ସର୍ତ୍ତାବଳୀଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ସୀମା, ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ବାର୍ଥ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ। ଡି ଫ୍ୟାକ୍ଟୋ ଆତ୍ମସମର୍ପଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ଚୁକ୍ତିନାମାର ପ୍ରକାରକୁ କେବେବି ‘ସମର୍ପଣ ଉପକରଣ’ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ବରଂ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ଚୁକ୍ତିନାମା ମାଧ୍ୟମରେ ସଂହିତାବଦ୍ଧ କରାଯାଏ। ତେଣ ଏହି କାରଣରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଡି ଫ୍ୟାକ୍ଟୋ’ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଭିଚି ଫ୍ରାନ୍ସ:
୧୯୪୦ ଯେତେବେଳେ ଜର୍ମାନୀ ମାଗିନୋଟ ରେଖା ଭାଙ୍ଗି ଫରାସୀ ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲା, ମାର୍ଶାଲ ଫିଲିପ ପେଟେନ ଜର୍ମାନ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ସହିତ ଏକ ଯୁଦ୍ଧବିରାମ ଚୁକ୍ତିନାମା ସ୍ବାକ୍ଷର କରିଥିଲେ ଯାହା ଏକ ଡି ଫ୍ୟାକ୍ଟୋ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଚୁକ୍ତିନାମା ଥିଲା। ଚୁକ୍ତିନାମାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଜର୍ମାନ-ଅଧିକୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏକ ‘ମୁକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା, ଯାହା ଭିଚିରେ ଏକ କଠପୁତଳି ସରକାର ପାଇଁ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ସ୍ଥିର କରିଥିଲା।
ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ:
ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପରାଜିତ ପକ୍ଷ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଉପକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଜେତାଙ୍କ ସର୍ତ୍ତାବଳୀରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହୋଇପାରେ ଯେ ବିଜେତାମାନେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିବା ପକ୍ଷର ଅଞ୍ଚଳ ଦଖଲ କରିବାକୁ, ଏହାର ସରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ଏବଂ ସାମରିକ ଟ୍ରିବ୍ୟୁନାଲ ପରିଚାଳନା କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ। ଇତିହାସରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ବିରଳ।
ଉଦାହରଣ: ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ଜର୍ମାନୀ ଏବଂ ଜାପାନ:
୧୯୪୫ ଅଧା ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ଜର୍ମାନୀ ଏବଂ ଜାପାନ ଉଭୟ ମିତ୍ର ଶକ୍ତି ସହିତ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଉପକରଣରେ ସ୍ବାକ୍ଷର କରିଥିଲେ, ନିଃସର୍ତ୍ତ ଆତ୍ମସମର୍ପଣର ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ଉଭୟ ଦେଶର ମିତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ଦଖଲକୁ ନେଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଜର୍ମାନୀରେ ଦଖଲ କ୍ଷେତ୍ରର ବିଭାଜନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା ଯାହା ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଜର୍ମାନ ରାଜ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିଲା। ଜାପାନ ୧୯୫୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକୃତ ଥିଲା।
ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମା:
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମା ଅଛି ଯାହା ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ଶତ୍ରୁତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବ। ଏକ ସୀମିତ ଚୁକ୍ତିନାମା ଅଛି, ଯାହା ଯୁଦ୍ଧର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରସଙ୍ଗ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରେ। ଏକ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ଚୁକ୍ତିନାମା ଅଛି, ଯାହା ଏକ ଅଧିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମା ଆଲୋଚନା ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁତା ସମାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହାକୁ ଏକ ଯୁଦ୍ଧବିରତି, ଯୁଦ୍ଧବିରତି କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧବିରତି ଚୁକ୍ତିନାମା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ। ଏକ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମା ହେଉଛି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିର ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ, କୂଟନୈତିକ ଉପକରଣ। ଏହା ସଂଘର୍ଷର ସାମରିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରୀୟ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରେ। ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମାଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ କ୍ରମଶଃ ବିରଳ ହେବାରେ ଲାଗିଛି, ଏବଂ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧବିରତିର ଦଲିଲ ବିନା ରାଜନୈତିକିସ୍ତରୀୟ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିନାମାର ବ୍ୟବହାର ଆହୁରି ବିରଳ।
