ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ଲାଭ ପାଇଁ ଭୋକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ମାନବ ଜୀବନ ବଳି ପଡ଼ିଛି। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଇଟାଲୀୟ କମ୍ପାନୀ ମିଟେନି, ଯାହା ପିଏଫ୍ଏଏସ୍(ପର୍-ଆଣ୍ଡ ପଲିଫ୍ଲୋରାଲ୍କିଲ ସବ୍ଷ୍ଟାନ୍ସେସ୍) ନାମକ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥିଲା। ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥକୁ ‘ସର୍ବକାଳୀନ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ପରିବେଶ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରହିଥାଏ ଏବଂ ସହଜରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ୨୦୧୮ରେ ମିଟେନି କାରଖାନା ବନ୍ଦହେବା ବେଳକୁ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଶରୀରରେ ପିଏଫ୍ଏଏସ୍ ସ୍ତର ସାଧାରଣ ୮ ନାନୋଗ୍ରାମ ତୁଳନାରେ ପ୍ରତି ମିଲିଲିଟରରେ ୯୧,୯୦୦ ନାନୋଗ୍ରାମରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଏହି ଚିନ୍ତାଜନକ ସଂଖ୍ୟା ୩,୦୦,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା କେବଳ ଏକ କାରଖାନା ବନ୍ଦହେବାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶିଳ୍ପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ତଦାରଖ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମାନବ ଜୀବନ କିପରି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥାଏ ତାହା ସ୍ମରଣ କରାଇ ଦେଉଛି। ପିଏଫ୍ଏଏସ୍ ହେଉଛି ମାନବ ନିର୍ମିତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ। ଦୁଃଖର ବିଷୟ, ଆଜି ଭାରତରେ ସମାନ କାହାଣୀ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅର୍ଗାନିକ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଜ ଲିମିଟେଡ୍ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବା କମ୍ପାନୀରୁ ସାମଗ୍ରୀ କିଣିଛି ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସମାନ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଛି। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ଉକ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟକରେ ଯେ ଆମ ଦେଶରେ ଏପରି ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥକୁ ନିଷେଧ କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆଇନର ଅଭାବ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ୟୁରୋପ ଭଳି ବିକଶିତ ଦେଶ ପିଏଫ୍ଏଏସ୍ କୁ ଅସୁରକ୍ଷିତ ମନେକରି ଉତ୍ପାଦନ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଭାରତରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି ଭାବିବାର କୌଣସି ଯଥାର୍ଥତା ନାହିଁ। ଏହି ସମାନ ମାନସିକତା ଆମକୁ ଅତୀତରେ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଆଡ଼କୁ ନେଇଛି। ଭୋପାଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଟ୍ରାଜେଡି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ। ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା କି ଲାଭ ପାଇଁ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଏତେ ତୁଚ୍ଛ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଇପାରିବ। ପିଏଫ୍ଏଏସ୍ ଭଳି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଶରୀରକୁ ନୁହେଁ ବରଂ ସମଗ୍ର ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପାଣି, ମାଟି ଏବଂ ବାୟୁରେ ରହି ଧୀରେ ଧୀରେ ସମାଜକୁ ବିଷାକ୍ତ କରିଦିଏ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବାରମ୍ବାର ଚେତାବନୀ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କର୍କଟ, ହର୍ମୋନ ଅସନ୍ତୁଳନ ଏବଂ ଅନେକ ଗମ୍ଭୀର ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତଥାପି ଯେତେବେଳେ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଉତ୍ପାଦନରେ ଆଣନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଲାଭ ଦେଖନ୍ତି। ଶିଳ୍ପ ଚାପରେ ସରକାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ନୀରବ ରୁହନ୍ତି।
ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଆମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ଯେ ଆମେ ଇତିହାସରୁ କୌଣସି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହୁଁ କି? ଭୋପାଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଦୁର୍ଘଟଣା ପରେ ଆଶା କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯିବ। କିନ୍ତୁ ଦଶନ୍ଧି ପରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସମାନ ଭୁଲ୍କୁ ଦୋହରାଉଛୁ। ୟୁରୋପ ଏବଂ ଆମେରିକା ଭଳି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ନାଗରିକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଥିବା ବେଳେ ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତ ଲଗାମ ଦେବା କେବଳ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏଠାରେ ମାନବ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ କେତେ କମ୍। ବିଡ଼ମ୍ବନା ହେଉଛି ଯେ ବିକାଶ ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି ନାମରେ ଆମେ ଏପରି ଶିଳ୍ପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁ ଯାହା ଶେଷରେ ବିନାଶ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ। ବିକାଶର ଅର୍ଥ କେବଳ କାରଖାନା ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ମଣିଷ ଏବଂ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା। ଯଦି କୌଣସି ଶିଳ୍ପ ଏହା କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ବିକାଶ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅର୍ଗାନିକ ଭଳି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ସେମାନଙ୍କର ଲାଭ ଅନେକ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପଛରେ ପକାଇପାରିବ ନାହିଁ। ସରକାରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥକୁ ତୁରନ୍ତ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଆମେ ମିଟେନି ଏବଂ ଭୋପାଳ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାର କାହାଣୀକୁ ମନେପକାଉଛୁ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଯେ ଇତିହାସ ଆମକୁ ବାରମ୍ବାର ସତର୍କ କରାଉଛି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆମେ ଏହି ଚେତାବନୀକୁ ଅଣଦେଖା କରୁ, ତେବେ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି କେବଳ ବିଷାକ୍ତ ବାୟୁ, ଦୂଷିତ ପାଣି ଏବଂ ଅସୁସ୍ଥ ଶରୀର ପାଇବ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଶିଳ୍ପ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବତାର ପ୍ରଶ୍ନ। ଆମକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ ଯେ ଆମେ ଲାଭକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବୁ ନା ମାନବ ଜୀବନକୁ। ଯଦି ଆମେ ଭୁଲ୍ ପଥ ବାଛୁ, ତେବେ ପରିଣାମ ପୂର୍ବ ପରି ହେବ – ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ, ନଷ୍ଟ ପରିବାର ଏବଂ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ। ତେଣୁ ଆଜି ଆମକୁ ଆମର ସ୍ବର ଉଠାଇବାକୁ, ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାକୁ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଯେ କୌଣସି କମ୍ପାନୀ ମାନବ ଜୀବନ ସହ ଖେଳିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ଆମର ମାନବତାର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା।
ଏହାକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପୁଞ୍ଜିବାଦ କେବଳ ଲାଭ ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଜୀବନ ହରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଫରକ ପଡ଼େନାହିଁ। ୧୯୮୪ରେ ଘଟିଥିବା ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରୁ ବଞ୍ଚିଥିବା ଭୋପାଳର ଲୋକମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁସ୍ଥ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ତଥାପି ଏହି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରାଯାଉଛି। ସରକାର ପୁଞ୍ଜିପତିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୀରବ। ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି କାହିଁକି। ଯଦି ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଉଦାହରଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆମେ ପୁଣି ଥରେ ସମାନ ଭୁଲ୍ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଯଦି କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ, ତେବେ ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଯେ, ଏହା ମଣିଷକୃତ। ଏହା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଯେ ଯଦି ଆଜି ପୃଥିବୀ ଧ୍ୱଂସର ଦ୍ୱାରରେ ଅଛି, ତେବେ ମଣିଷ ନିଜେ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ। ମଣିଷ ଭୂମି, ଆକାଶ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଏପରିକି ପାତାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ। ଏବେ ପୃଥିବୀ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇଗଲାଣି, ଏଥିପାଇଁ କିଏ ଦାୟୀ?
ଅସିତ୍ ମହାନ୍ତି
ମୋ: ୯୪୩୭୨୮୮୦୨୮