ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୨।୮: ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ପଲିମର ନୋଟ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବାରୁ, ଅନେକ ଲୋକ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନର କାଗଜ ନୋଟ ଗୁଡିକର କଣ ହେବ। ବାସ୍ତବରେ, ପୁରୁଣା ନୋଟ କେବଳ ପୋଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ। RBI ର ‘କ୍ଲିନନୋଟ ପଲିସି’ ବା ‘ସ୍ପଷ୍ଟ ନୋଟ ନୀତି’ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ନୋଟ ଗୁଡିକ ଆଉ ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବୟଂଚାଳିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରି ନଷ୍ଟ ଏବଂ ପୁନଃଚକ୍ରିତ କରାଯାଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ସେଗୁଡିକର ଅପବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜମା ହୋଇଥିବା ଚିରା, ମଇଳା କିମ୍ବା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ନୋଟ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହି ନୋଟ ଗୁଡିକ RBI ର କରେନ୍ସି ଚେଷ୍ଟକୁ ପଠାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସେଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଯାଞ୍ଚରୁ ବର୍ତ୍ତିଯାଏ।
ନୋଟ ଗୁଡିକ ମୁଦ୍ରା ଯାଞ୍ଚ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ପ୍ରଣାଳୀ (CVPS) ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ମେଶିନ ପ୍ରତି ସେକେଣ୍ଡରେ ପ୍ରାୟ ୫୦ ରୁ ୬୦ ନୋଟ ଯାଞ୍ଚ କରିପାରିବ। ନକଲି ମୁଦ୍ରା ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ, ସିଷ୍ଟମ କାଗଜର ଗୁଣବତ୍ତା, ସୁରକ୍ଷା ସୂତ୍ର, ୱାଟରମାର୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡିକ ଯାଞ୍ଚ କରେ। ମିଳୁଥିବା ଯେକୌଣସି ନକଲି ନୋଟ ପୃଥକ ଭାବରେ ଜବତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତ ନୋଟ ଗୁଡିକ ଆଉ ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ।
ପୂର୍ବରୁ, ପୁରୁଣା ନୋଟ ପୋଡ଼ିବା ଏକ ସାଧାରଣ ପଦ୍ଧତି ଥିଲା। ତଥାପି, ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ ନିର୍ଗମନକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ RBI ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲା। ବରଂ, ଅଚଳ ନୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ମେଶିନ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ନଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ଏହା ପରିବେଶ ପାଇଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ କରିଥାଏ।
ନୋଟଗୁଡିକ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ଭାବରେ CVPS ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରେଡର୍ରେ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ମେଶିନଗୁଡ଼ିକ ‘ମାଇକ୍ରୋ-ଶ୍ରେଡିଂ’ କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୋଟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନିୟମିତ ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ଦିଅନ୍ତି। କାରଣ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଛୋଟ ଏବଂ ଆକାରରେ ଭିନ୍ନ, ନୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃସଂଯୋଗ କରିବା ପ୍ରାୟତଃ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଅପବ୍ୟବହାରର ଆଶଙ୍କା ଦୂର ହୁଏ। ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କାଗଜକୁ ବାୟୁଚାପ ବ୍ୟବହାର କରି ନ୍ୟୁମେଟିକ ଟ୍ୟୁବ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିକେଟିଂ ୟୁନିଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଏ। ସେଠାରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାଇଡ୍ରୋଲିକ ପ୍ରେସ ଖୋଲା କାଗଜ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ଇଟା କିମ୍ବା ସିଲିଣ୍ଡର ସଦୃଶ କଠିନ ବ୍ଲକରେ ସଙ୍କୁଚିତ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ କିମ୍ବା ଆଡେସିଭ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଙ୍କୁଚିତ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକ ସୁରକ୍ଷିତ RBI ସୁବିଧା ଛାଡିବା ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଚକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ଟ୍ରେଲ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଓଜନ ଏବଂ ରେକର୍ଡ କରାଯାଏ।
ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଟଙ୍କା ଅପଚୟକୁ କେବଳ ଅଳିଆ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, RBI ଏହାକୁ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ପୁନଃଚକ୍ରିତ କରିବା ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ସଙ୍କୁଚିତ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକୁ ସେଲୁଲୋଜ ପଲ୍ପରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରାଯାଏ। ଏହି ପଲ୍ପକୁ ନୂତନ ଫାଇବର ସହିତ ମିଶ୍ରିତ କରାଯାଇ ଅଫିସ ଫାଇଲ ଫୋଲ୍ଡର୍, କ୍ଲିପବୋର୍ଡ, କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର, ଡାଏରୀ ଏବଂ ଷ୍ଟେସନାରୀ ଜିନିଷ ତିଆରି କରାଯାଏ।
କିଛି ବ୍ରିକେଟ ପ୍ରମାଣିତ ଶିଳ୍ପ ୟୁନିଟଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କମ ପ୍ରଦୂଷଣ, ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ବଏଲର ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପୁନଃଚକ୍ରିତ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ମୋଲ୍ଡଡ ଫାଇବରବୋର୍ଡ, ଇନସୁଲେସନ ବୋର୍ଡ ଏବଂ ଭାରୀ-ଡ୍ୟୁଟି ପ୍ୟାକେଜିଂ ସାମଗ୍ରୀ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
RBI ପୁନଃଚକ୍ରିତ ମୁଦ୍ରା ସାମଗ୍ରୀରୁ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ। ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ନୋଟରୁ ତିଆରି ବ୍ରିକେଟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଟେଣ୍ଡରିଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଳ୍ପ କ୍ରେତାମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ। ଏହା ସ୍ବଚ୍ଛତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ ଏବଂ ପୁନଃଚକ୍ରିତ ସାମଗ୍ରୀକୁ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ ଶିଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ ପୁନଃଉପଯୋଗ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।
